مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ١٩٧

8 . بقاى حروف هفت‌گانه در مصاحف

مىشود : قسمى كه با رسم الخط مصحف توافق دارد ، مانند اين آيه « . . . فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا . . . » « 1 » كه فعل اول معلوم و دومى مجهول و بالعكس خوانده شده است . اين دو قرائت متواتر و موافق رسم الخط مصحف است . قسم ديگر با رسم الخط مصحف توافق ندارد ، مانند « وَ جاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ . . . « 2 » » كه « و جاءت سكرة الحق بالموت » نيز قرائت شده است . اما رسم الخط مصحف قرائت دوم را نمىپذيرد ، اگرچه اين قرائت از ابو بكر صديق ، و طلحه بن مطرف و زين العابدين نقل شده اما متواتر نيست « 3 » و در آخرين عرضه قرآن بر جبرئيل و به دليل اجماع صحابه بر مصحف عثمانى نسخ شده است . بنابراين ، قرائت آن بر خلاف قسم ديگر ، كه با خط مصحف سازگارى داشت ، جايز نيست . نمونهء ديگر از اين دست ، آيهء « إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ » « 4 » است كه « إذا جاء فتح اللّه و النصر » نيز قرائت شده ، اما قرائت اول با رسم الخط مصحف سازگارى دارد و قرائت دوم با آن موافق نيست ، و بنا به دليلى كه گفتيم ، منسوخ شده است .

وجه ششم : اختلاف به سبب ابدال . موارد اين بخش نيز قسمى سازگار با خط مصحف است و قسمى ديگر مخالف با آن . نمونه قسم نخست « . . . إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا . . . » « 5 » است كه فتثبّتوا نيز قرائت شده است . هر دو قرائت نيز متواتر و سازگار با خط مصحف است . و نمونه‌هاى قسم دوم « . . . إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ . . . » و « و تكون الجبال كالصوف المنفوش » است كه مخالف رسم الخط عثمانى بوده و در آخرين عرضه قرآن بر جبرئيل نسخ شده است . آن قرائتى از اين دو آيه كه با رسم الخط عثمانى سازگارى دارد عبارت است از : « . . . فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ . . . » « 6 » و « . . . كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ . » « 7 »

وجه هفتم : اختلاف لهجه‌ها . كليه موارد اين وجه موافق رسم الخط مصحف است . زيرا چنان‌كه روش است ، در اين حالت اختلاف صورى است و تغييرى را در جوهر لفظ موجب

( 1 ) . توبه : 111 ( 2 ) . ق : 19 ( 3 ) . جامع البيان ، طبرى ، ج 26 : 100 . ( 4 ) . نصر : 1 ( 5 ) . الحجرات : 6 ( 6 ) . جمعه : 9 ( 7 ) . قارعه : 5