مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ١٤٦
6 . تعدد آيات و سبب نزول واحد
ابن جرير طبرى و همچنين طبرانى و ابن مردويه از ابن عباس روايت كرده‌اند كه گفت : روزى رسول خدا ( ص ) در سايه درختى نشسته بود ، فرمود شخصى بر شما وارد خواهد شد كه با چشمان شيطان به شما مىنگرد . هرگاه رسيد با وى سخن مگوييد . چيزى نگذشت كه مردى زاغ چشم از راه رسيد . رسول خدا او را صدا زد و فرمود : تو و يارانت چرا مرا عيب مىگوييد ؟ مرد رفت و با يارانش بازگشت و آنان به خدا سوگند ياد كردند كه پيامبر را سرزنش نكرده‌اند ، تا آنكه رسول خدا از ايشان درگذشت . پس از آن خداوند اين آيه را نازل فرمود : « يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَ كَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَ هَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَ ما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَ إِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ . » « 1 »
حاكم و احمد حنبل نيز اين حديث را با همين لفظ روايت كرده و گفته‌اند و سپس خداوند اين آيه را نازل كرد : « يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلى شَيْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكاذِبُونَ . اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ أُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ » « 2 » .
مثال نزول چند آيه براى يك سبب : حاكم و ترمذى از ام سلمه نقل كرده‌اند كه گفت :
اى رسول خدا ( ص ) ، خداوند در آيات هجرت نامى از زنان نبرده است ، پس اين آيه نازل شد : « فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ أُوذُوا فِي سَبِيلِي وَ
( 1 ) . « به خدا سوگند مىخورند كه ( چيزى ) نگفته‌اند و هرآينه سخن كفر راى گفته‌اند و پس از آنكه اسلام آوردند كافر شدند و آهنگ چيزى كردند كه بدان نرسيدند ( كشتن رسول خدا در عقبه ) . و ( از پيامبر و مؤمنان ) كينه نداشتند ، مگر ازآن‌رو كه خداى آنان راى از بخشش و فزونى خود بىنياز و توانگر ساخت و پيامبرش نيز . پس اگر توبه كنند برايشان بهتر است . و اگر روى بگردانند و پشت كنند ، خداى آنها راى عذاب خواهد كرد ، عذابى دردناك در اين جهان و آن جهان و ايشان راى در زمين هيچ سرپرست و ياورى نباشد . » ( توبه : 74 ) . جامع البيان فى تفسير القرآن ، محمد بن جرير طبرى ، ج 6 ، جزء 10 تفسير سورة التوبة : 128 ؛ المعجم الكبير ، طبرانى ، ج 12 : 7 ، ح 12307 ، به تحقيق حمدى عبد المجيد سلفى ، مكتبة ابن تيمية - قاهره . ( 2 ) . « روزى كه خدا همه آنان ( منافقان ) را برانگيزد ؛ پس براى خدا سوگند مىخورند چنان‌كه ( امروز ) براى شما سوگند مىخورند و مىپندارند كه بر چيزى دست دارند ( از سوگند خود سودى مىبرند ) . آگاه باشيد كه آنها دروغ‌گويان‌اند . شيطان بر آنان دست يافته است . پس ياد كرد خداى راى از يادشان برده است و اينان گروه شيطان‌اند . آگاه باشيد كه گروه شيطان زيان‌كاراند . » ( مجادله : 18 - 19 ) . المستدرك ، حاكم ، ج 2 ، كتاب التفسير ، سوره مجادله ، 5 ، مسند الإمام احمد بن حنبل ج 1 : 267 .