مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ١٢٧

1 . معناى سبب نزول

« لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ » را « أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ » خواند ! و اين آيه نازل شد : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَ أَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ . . . » « 1 » - و خواه خواسته و تمنايى باشد ؛ مانند « موافقات » « 2 » عمر ( رض ) كه بعضى از دانشمندان راجع به آن كتابى مستقل تأليف كرده‌اند . نمونه‌اى از اين موافقات را بخارى و ديگران از انس روايت كرده‌اند ، از جمله اين خبر كه عمر گفت :

من در سه مورد با خداى خويش هم داستان شدم : يك‌بار عرض كردم اى رسول خدا ، كاش مقام ابراهيم را جايگاه نماز مىكرديم و اين آيه نازل شد : « وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى » يك‌بار نيز عرض كردم : اى رسول خدا ، كسان نيك و بد با همسران شما روبرو مىشوند ، چه خوب بود اگر آنان را امر مىكردى خود را بپوشانند . پس آيه حجاب نازل شد . يك‌بار ديگر نيز زنان رسول خدا به حسادت يكديگر با او پرخاشگرى كردند . به آنان گفتم : « عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْواجاً خَيْراً مِنْكُنَّ » و آيه‌اى عينا با همين الفاظ نازل شد « 3 » .

و خواه آن حادثه سؤالى درباره امرى از گذشته باشد كه بر رسول خدا عرضه گرديده است ؛ مانند اين فرموده حضرت سبحان : « وَ يَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ . . . » « 4 » و يا سؤال به زمان حاضر مرتبط باشد - مانند اين سخن خداوند : « وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا » . « 5 »

منظور از قيد زمان وقوع در تعريف سبب نزول زمانى است كه آيات قرآن در آن زمان براى سخن گفتن از سبب خاصى نازل مىشود ؛ خواه اين نزول بلافاصله پس از وقوع سبب انجام پذيرد ؛ يا آنكه بنا به حكمتى مدتى به تأخير افتد ، همان گونه كه در سؤال قريش از رسول خدا ( ص ) درباره روح و اصحاب كهف و ذو القرنين اتفاق افتاد و آن چنين بود كه پيامبر ( ص ) در پاسخ به سؤال قريش فرمود : فردا شما را از پاسخ سؤالتان خبر خواهم داد و وعده خويش را به خواست و اراده الهى مقيد نساخت و نگفت « اگر خدا بخواهد . »

( 1 ) . « اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد در حالى كه مستيد به نماز نزديك مگرديد تا بدانيد چه مىگوييد . » ( نساء : 43 ) ( 2 ) . براى اطلاع بيشتر - اسباب النزول ، واحدى : 129 . ( 3 ) . السنن الكبرى ، بيهقى ، ج 7 : 88 . ( 4 ) . ( كهف : 83 ) - اسباب النزول ، واحدى : 251 . ( 5 ) . ( اسراء : 85 ) - اسباب النزول ، واحدى : 246 و نيز صحيح بخارى ، كتاب التفسير ، الاسراء ، باب يسألونك عن الروح : ح 4444 .