مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ١١٨

واپسين آيهء نازل به مفهوم مطلق

تا آخر سوره . حاكم و ابن مردويه آن را از ابى بن كعب روايت كرده‌اند . « 1 » اين نظر نيز قابل نقض است و مىتوان فرض كرد كه منظور آخرين آيه از سوره برائت است نه آخرين آيه به مفهوم مطلق . مؤيد اين نقض ، نظرى است كه اين دو آيه را بر خلاف ساير آيات سورهء برائت مكى مىداند و شايد اين فرموده خداوند سبحان : « فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ » تا آخر سوره ، از آن جهت كه در آن به هنگام روىگردانى و اعراض دشمنان به جهاد با ايشان امر نشده است ، اشاره به مكى بودن آن دارد .

آخرين آيه‌اى كه نازل شد آيهء آخر سورهء كهف است كه مىفرمايد : « . . . فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَ لا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً » ابن جرير طبرى خبرى را با اين مضمون از معاوية بن ابى سفيان نقل مىكند . « 2 » ابن كثير « 3 » مىگويد : « اين خبر از اخبار دشوار است . شايد منظور معاويه آن است كه حكم اين آيه تغيير نكرده و آيه‌اى در نسخ آن نازل نشده است . » « 4 » سخن ابن كثير مفيد اين معناست كه آيهء مذكور آخرين به مفهوم اضافى است و نه مطلق .

مسلم از ابن عباس نقل كرده است كه آخرين سوره‌اى كه نازل شد سورهء « إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ » بود . « 5 » اما اين خبر را مىتوان بر آن حمل كرد كه سورهء نصر آخرين وحيى است كه به وفات پيامبر اشاره دارد . مؤيد اين نظر روايتى است كه مىگويد حضرت رسول ( ص ) پس از نزول اين سوره فرمود : « نعيت إلىّ نفسى . » « 6 » بعضى از بزرگان صحابه نيز از نزول سورهء نصر همين معنا را استنباط كردند . از عمر روايت شده كه به هنگام شنيدن سوره نصر گريست و گفت : « كمال خود دليل بر زوال است . » « 7 » همچنين احتمال دارد سورهء نصر در ميان سور قرآن آخرين سوره‌اى باشد كه يك‌جا نازل شده است . دليل بر

( 1 ) . مستدرك حاكم ، ج 2 كتاب التفسير ، سورة البراءة : 328 ( 2 ) . جامع البيان فى تفسير القرآن ، محمد بن جرير طبرى ، ج 8 ، جزء 16 تفسير سورة الكهف : 32 ( 3 ) . - ص 582 ( 4 ) . تفسير القرآن العظيم ، ابن كثير ، ج 3 : 81 ، دار احياء التراث العربى ، بيروت . ( 5 ) . صحيح مسلم . كتاب التفسير ، ح 21 ( 3025 ) ( 6 ) . « نفس من مرا از درگذشتم آگهى داده است . » المعجم الكبير ، طبرانى ، 10 : 82 ، دار احياء التراث العربى ؛ الجامع لأحكام القرآن ، قرطبى ، ج 20 : 232 دار احياء التراث العربى . ( 7 ) . طبرى نظير اين جمله را از عمر به هنگام نزول آيه اكمال نقل مىكند ؛ - جامع البيان فى تفسير القرآن ، محمد بن جرير طبرى ، ج 4 ، جزء 6 : 52