مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ١١٦

واپسين آيهء نازل به مفهوم مطلق

معاد و فراخواندن به بازگشت به سوى خدا و اعطاى پاداش عادلانه به دور از ضرر و ظلم توجه مىدهد ، و اين همه براى خاتمهء وحى از آيات احكامى كه در سياق آيهء مذكور آمده‌اند مناسب‌تر است . دوم آنكه روايت ابن ابى حاتم - كه قبلا نقل شد - بر اين نكته صراحت دارد كه پيامبر ( ص ) تنها 9 روز بعد از نزول اين آيه « وَ اتَّقُوا يَوْماً » زنده ماند . اما رواياتى كه آيات ديگر را آخرين آيه نازل مىداند فاقد چنين تصريحى هستند .

آخرين آيه‌اى كه نازل شد آيهء « فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى . . . » « 1 » بود . دليل اين قول خبرى است كه ابن مردويه « 2 » آن را از طريق مجاهد از ام سلمه نقل كرده كه گفت :

آخرين آيه‌اى كه نازل شد اين آيه بود : « فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ . . . » و آن بدين ترتيب بود كه ام سلمه به پيامبر ( ص ) عرض كرد : اين رسول خدا ، چرا خداوند مردان را ياد مىكند و از زنان ذكرى نمىكند ؟ پس آيهء « وَ لا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ . . . » « 3 » نازل شد ، و سپس آيهء « إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَ الْمُسْلِماتِ » « 4 » و پس از آن آيهء مذكور نازل گرديد . اين آيه آخرين آن آيات سه‌گانه و آخرين آيه‌اى است كه بعد از آياتى كه صرفا به مردان اختصاص داشت نازل شد . « 5 »

به سادگى مىتوان استناد به اين خبر را در كشف آخرين آيهء نازل رد كرد ؛ زيرا خود خبر صراحت دارد كه آيهء مذكور آخرين آيه از آيات سه‌گانه و آخرين آيه‌اى است كه در آن از زنان ياد شده است ؛ يعنى آيهء مذكور آخرين آيه به مفهوم اضافى است ، نه مطلق ، لذا از محل بحث ما خارج است .

آخرين آيهء نازل آيهء « وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً » « 6 » است . در اثبات اين نظر به خبرى كه بخارى و ديگران از ابن عباس نقل كرده‌اند استناد شده است . متن خبر چنين است : « ابن عباس گفت : آيهء

( 1 ) . آل عمران : 195 ( 2 ) . احمد بن موسى بن مردويه ؛ - ص 51 . ( 3 ) . نساء : 32 ( 4 ) . احزاب : 35 ( 5 ) . المستدرك ، حاكم ، ج 2 ، كتاب التفسير ، سورة النساء : 305 ( 6 ) . نساء : 93