مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ١١٥
واپسين آيهء نازل به مفهوم مطلق
سپس دو شب مانده به ربيع الاول رحلت فرمود . « 1 »
آخرين آيه ، اين آيهء سورهء بقره ( 278 ) است كه مىفرمايد : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ . » اين اثر را بخارى از ابن عباس و بيهقى از ابن عمر « 2 » نقل كردهاند . « 3 »
آخرين آيه ، آيهء دين از سوره بقره است ( 282 ) كه مىفرمايد : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ . . . » تا آنجا كه مىفرمايد : « . . . وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ » و آن طولانىترين آيهء قرآن است . ابن جرير از سعيد بن مسيب « 4 » نقل كرده است كه گفت :
« به من خبر رسيده است كه زمان نزديكترين آيهء قرآن به عرش آيهء دين است . » « 5 » ابو عبيد نيز در الفضائل از ابن شهاب « 6 » نقل كرده است كه گفت : « آخرين آيات قرآن در عرش از نظر زمانى آيهء ربا و آيهء دين است . » « 7 »
ممكن است بتوان مطابق آنچه سيوطى گفته ميان اين سه قول جمع كرد ، به اين ترتيب كه ظاهرا اين آيات به ترتيبى كه اكنون در سورهء بقره وجود دارند يكباره نازل شدهاند ، زيرا آيات مذكور موضوع واحدى دارند و راويان هريك به بخشى از اين مجموعه به عنوان آخرين آيه اشاره كردهاند ، در نتيجه قول همگى صحيح است . « 8 » اما آنچه به نظر منطقىتر مىآيد اين است كه از ميان اين سه آيه آنكه بعد از همه نازل شده آيهء « وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ » باشد به دو دليل :
اول آنكه اين آيه در ضمن خود به پايان وحى اشاره دارد ، زيرا به آماده شدن براى روز
( 1 ) . جامع البيان فى تفسير القرآن ، طبرى ، ج 3 ، جزء 2 : 76 . ( 2 ) . عبد اللّه بن عمر بن خطاب عدوى ، ابو عبد الرحمن ( 10 ه . ق - 73 ه . ق ) صحابى . در كتابهاى حديثى از وى 2630 حديث ثبت شده است ( الأعلام زركلى ، 4 : 108 ) ( 3 ) . صحيح البخارى ، ج 8 ، كتاب التفسير ، باب و اتقوا يوما ترجعون فيه إلى اللّه ؛ دلائل النبوه ، ابو بكر بيهقى السفر الرابع ، باب « آخر نزلت و آخر آية نزلت » : 138 . ( 4 ) . سعيد بن مسيب بن حزن بن ابو وهب بن عمرو بن عائذ بن عمران بن مخزوم قرشى ( م 94 ه . ق ) تابعى . ( تهذيب التهذيب ، عسقلانى 4 : 84 ) ( 5 ) . جامع البيان فى تفسير القرآن ، محمد بن جرير طبرى ، ج 3 ، جزء 3 : 76 دار المعرفه ، بيروت ، لبنان . ( 6 ) . محمد بن مسلم الزهرى ؛ - ص 89 . ( 7 ) . فضائل القرآن ، ابو عبيد : 224 ، تحقيق وهبى سليمان غاوجى ، دار الكتب العلميه - بيروت . ( 8 ) . الإتقان ، سيوطى ، النوع الثانى معرفه آخر ما نزل : 79 .