مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ٩٨٤
وجه ششم سياست قرآن در اصلاح
پذيرش هر مطلب ، و توبيخ و سرزنش كسانى كه عقل و فكر خود را رها كرده و كاهلى تقليد كوركورانه را پذيرفته‌اند و به جمود و تحجر گراييده‌اند . به آيات زير توجه كنيم :
« وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَ لا يَهْتَدُونَ » « 1 » و « إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ » « 2 » .
« . . . لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ » « 3 » . همچنين ، در قرآن امثال اين عبارات را بسيار مىيابيم كه مىفرمايد : « قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ » و « أَنَّى يُؤْفَكُونَ » و « قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ » « 4 » و « أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ . وَ إِلَى السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ . وَ إِلَى الْجِبالِ كَيْفَ نُصِبَتْ . وَ إِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ » « 5 » « قُلِ انْظُرُوا ما ذا فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ . . . » « 6 » و عبارات ديگرى كه انسان را كرامت و رفعت مىبخشد و مهم‌ترين مسائل ، حتى عقيده راجع به خداوند متعال ، را به محضر داورى عقل مىبرد ، تا شخص در پرتو آن به قناعت درون و اطمينان قلب و آرامش يقين و حرارت ايمان برسد .
6 . بهره‌گيرى مثبت از غرايز نفسانى ، پس از آنكه با دليل و برهان آن را پاك و زلال ساخت . مثلا غريزهء تقليد و تشبه در انسان كه قرآن آن را از پيروى از نمونه‌ها و سمبل‌هاى ناشايست ، از جمله جاهلان و فاسقان ، دور ساخته ، و به مقام امن ، يعنى پيروى از نمونه‌هاى پاك و تأسى به پيامبران و صديقين و شهيدان و صالحان ، ارتقاء مىدهد و ايشان هم‌نشينان و ياران نيكويى هستند . « لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَ الْيَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً » « 7 » . « قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ
( 1 ) . « و چون به آنان گفته شود آنچه را خداى فروفرستاده پيروى كنيد ، گويند بلكه از آنچه پدرانمان را بر آن يافته‌ايم پيروى مىكنيم » . ( لقمان : 21 ) ( 2 ) . « همانا بدترين جنبندگان به نزد خداوند كران و گنگان‌اند كه خرد را كار نمىبندند . » ( انفال : 22 ) ( 3 ) . « . . . دل‌هايى دارند كه به آن در نمىيابند ، و چشم‌هايى دارند كه به آن نمىبينند ، و گوش‌هايى دارند كه به آن نمىشنوند . اينان به سان چهارپايانند ، بلكه گمراه‌ترند . همينانند غافلان . » ( اعراف : 179 ) ( 4 ) . « بگو : حجت خود را بياوريد اگر راستگوييد . » ( بقره : 111 ) ( 5 ) . « پس آيا به شتر نمىنگرند كه چگونه آفريده شده ؟ به آسمان كه چگونه برافراشته شده ؟ و به كوه‌ها كه چگونه نهاده شده و استوار گشته ؟ و به زمين كه چگونه گسترانيده شده ؟ » ( غاشيه : 17 - 20 ) ( 6 ) . « بگو : بنگريد كه در آسمان‌ها و زمين چه چيزهايى است . . . » ( يونس : 101 ) ( 7 ) . « هرآينه شما را در پيامبر خدا نمونه و سرمشق نيكو و پسنديده‌اى است براى كسى كه به خدا و روز باز