تاريخ از ديدگاه قرآن و نهج البلاغه (فارسى) — الصفحة ٦٩
تقليد و تبعيّت
به جاى آن از راه و روش نياكان خود تقليد مىكردند و زندگى سنتى را برمىگزيدند به يقين به چنين تمدّنى دست نمىيافتند . درحالى كه پيشرفت سريع و جامع مسلمانان بود كه سكوت قرون وسطى را در هم شكست و پايه‌هاى نهضت علمى اروپا ( رنسانس ) را بنيان نهاد و گرنه جهان امروز شاهد حيات علمى عصر حاضر نبود . « 1 »
چنان كه راسل با اينكه يك شخصيت مذهبى نيست در اين باره مىگويد :
« اگر در قرون وسطى ، علم‌گرايى مسلمانان نبود به يقين علم سقوط مىكرد و اگر مسلمين زنجير تقليد و تبعيّت از گذشتگان را از گردن خود باز نمىكردند ، سرنوشت علم يا سقوط حتمى بود يا نامعلوم . » « 2 »
وابستگىهاى مادى ، استكبار و جاه‌طلبى ، عصبيت و گرايش نژادى و ستم‌پذيرى از ديگر عوامل منفى در حركت تاريخ است و مانع از رشد و تكامل آن مىگردد و قافلهء عظيم بشرى را به‌سوى نابودى مىبرد « 3 »
قناعت به اختصار مانع از توضيح هر يك از آنهاست .
( 1 ) - دانش مسلمين ، ص 96 - 101 .
( 2 ) - ترجمه و تفسير نهج‌البلاغه ، ج 16 ، ص 230 ، براى توضيح بيشتر ر . ك : « علم از ديدگاه اسلام » محمدتقى جعفرى .
( 3 ) - براى مطالعهء بيشتر ر . ك : كليات عقايد ابن خلدون ، ص 225 - 230 .