تاريخ از ديدگاه قرآن و نهج البلاغه (فارسى) — الصفحة ٥٤
4 - نظريّهء جغرافيا
3 - تهاجم و دفاع
3 - تهاجم و دفاع
« آرنولد توينبى » « 1 »
اصل تهاجم و تدافع را موتور و عامل محرك تاريخ مىداند و معتقد است تمدن نه بواسطهء محيط جغرافيايى و نه به سبب تفوّق بيولوژيكى يا به سبب ذات يا نژاد پديد آمده بلكه در اثر احتياج به مبارزه با مشكلات و در اثر كشمكش و تلاش براى زندگى در ميان موانع و لزوم دفع موانع و مشكلات شكل گرفته و توسعه يافته است . « 2 »
4 - نظريّهء جغرافيا
4 - نظريّهء جغرافيا
عوامل جغرافيايى مانند : آب ، خاك ، هوا ، حرارت ، برودت ، شرايط كيهانى ، تغييرات فصلى ، جريانهاى جوّى ، پديدهء جاذبه ، رودها و درياها عناصر اصلى سازندهء تاريخ و تمدن و پيدايش جامعه هستند . « 3 »
زيرا مناطق سرد ، افراد قوى ، مناطق گرم ، افراد ضعيف ، سست و تنبل به وجود مىآورد و هميشه حركت از مناطق شمالى پديد مىآيد ، چون اغلب زندگى در نيمكرهء شمالى است . سپس به سوى مناطق جنوبى و استوايى كشيده مىشود به همين نسبت حركتهاى بزرگ تاريخ هميشه هجومهايى بوده كه اقوام شمالى به سوى اقوام جنوبى برده‌اند به دليل آنكه ميان آب و هوا تضاد به وجود مىآيد و افراد ضعيف و قوى پديد مىآورد و مردم را به حركت و تلاش وا مىدارد و جابجايى و تغيير تمدنها را سبب مىشود و بدين گونه تاريخ را در مسير تكاملى قرار مىدهد . « 4 »
اگر چه سرزمين و آب و خاك ، در روحيّه و انديشه و اخلاق انسان اثر مىگذارد چنان كه حضرت على عليه السلام هنگام نكوهش مردم بصره به اين نكته اشاره كرده است ؛ گاهى شور بودن آب آشاميدنى اين شهر را نقطهء ضعف ساكنان آن مىداند . « 5 »
گاهى موقعيت جغرافيايى شهر بصره را يادآور مىشود و خطاب به اهل آن مىفرمايد :
( 1 ) . 1 - dlonrA , ibngoT
( 2 ) - تاريخ در قرآن ، ص 124 .
( 3 ) - علم تحولات جامعه ، حميد حميد ، ص 32 - 34 .
( 4 ) - فلسفهء تاريخ ، مرتضى مطهرى ، ج 1 ، ص 62 .
( 5 ) - ر . ك : نهج البلاغه ، خطبهء 13 .