بيست و پنج رساله فارسى (فارسى) — الصفحة ٤٠٠

مقصد اول در بيان معنى ماه و سال شمسى و قمرى است

تعيين ايام و تركيب آنها با يكديگر ، و بايد بنايش بر حركات اجرام سماويه باشد ، و مشهورترين آنها آفتاب و ماه است .

لهذا در شرع و عرف بناى ماه و سال را كه معيار تواريخ شرعيه و عرفيه‌اند بر اين دو كوكب گذاشته‌اند ، چنان كه حق تعالى در آيات بسيار اشاره به اين اسرار نموده است ، كما قال تعالى « وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ » « 1 » و باز فرموده است « هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَ الْحِسابَ » « 2 » و از اين باب آيات بسيار است .

و قمر را در حساب ماه اصل قرار داده‌اند ، چون ماه از يك دور قمر بهم مىرسد . و شمس را در حساب سال اصل قرار داده‌اند ، چون از يك دور حركت آفتاب بهم مىرسد ، و چون دوازده دور قمر نزديك است به يك سال شمسى آن را سال قمرى گويند .

و چون آفتاب در هر سال دوازده برج را قطع مىكند ، مدت قطع آن يك برج را و آن نزديك است به يك ماه قمرى آن را ماه شمسى گويند ، و مدت مكث آفتاب در برجها مختلف است .

و سال شمسى مدت گرديدن آفتاب است از نقطهء معينى از فلك البروج ، مانند اول حمل تا آن كه باز به آن نقطه برگردد به حركت خاصهء خود ، و آن در مدت سيصد و شصت و پنج روز و ربع يك روز است مگر كسر قليلى .

و سال قمرى سيصد و پنجاه و چهار روز است و پنج يك و شش يك يك روز ، يعنى يازده جزء از سى جزء يك روز ، و اين كمتر است

( 1 ) سورهء انعام : 96 . ( 2 ) سورهء يونس : 5 .