بيست و پنج رساله فارسى (فارسى) — الصفحة ١٨

تقرير سوم : آن است كه همهء فقرات اشاره به يك دليل باشد ،

سوم : آن كه گوئيم : هر چه متعقل و متصور مىشود صورتى از آن در ذهن در مىآيد ، و آن صورت معلوم به نفس خود است نه به صورت ديگر ، و آن صاحب صورت به صورت معلوم مىشود .

پس اين فقره دليل خواهد بود بر آن كه هرچه در اذهان و عقول بدر مىآيد عين حقيقت و كنه ذات حق تعالى نمىتواند بود ، زيرا كه آن صورت كه معلوم بنفسه است مصنوع و حادث و ممكن است ، و معلل است به علل بسيار ، كه از جملهء آنها آن شخصى است كه تعقل كرده است ، پس چون تواند بود كه حقيقت واجب الوجود كه هيچ گونه احتياج بر او روا نيست در ذهن در آيد ، و بنا بر اين معنى فقرهء آينده مؤكد و مؤيد اين فقره خواهد بود .

و كل قائم فى سواه معلول .

و هر چه قائم است در غير خود او معلول است و علتى دارد ، يعنى حق تعالى مانند صور و اعراض حلول در چيزى نكرده و قائم به غير خود نيست ، كه اگر چنين باشد در وجود و تعين محتاج به آن محل خواهد بود و ممكن خواهد بود .

بصنع اللّه يستدل عليه .

به صنع خدا و آفريدن او يا آفريده‌هاى او استدلال كرده مىشود بر او ، يعنى بر وجود و علم و قدرت و ساير صفات كماليهء او ، و اين فقره مؤيد معنى اول فقرهء سابقه است .

و بالعقول تعتقد معرفته .

و به عقلها اعتقاد كرده مىشود يا مستحكم مىشود معرفت او .

و بالفطرة تثبت حجته .

و به خلق كردن و نو پديد آوردن او خلق را ثابت مىشود حجت او بر خلق ، زيرا كه خلق هر مخلوقى دليل است بر وجود وحدانيت