بدايع الحكم (فارسى) — الصفحة ٤٨٤

اشاره به آنكه ترتب بعضى از عنوانات صفات ذاتيهء حق بر بعضى از عنوانات صفات ذاتيهء حق بر بعضى ديگر محال باشد زيرا كه آنها من حيث الحقيقه يگانه باشند .

كند ، و پس از او به طبيعت جنسيّت ، و از اين جهت فرموده‌اند كه الفصل كالعلة المفيده لطبيعة الجنس ، و نفرموده‌اند علة لطبيعة الجنس ، و از آنجا كه هيولى و صورت نيز در نزد محققين و متقدمين حكما به يك وجود موجودند ، و همين بيان « * » در آنها نيز جارى بود . فرموده‌اند : الصورة شريكه لعلة الهيولى ، و نفرموده‌اند علة للهيولى ، و از اين بيانات معلوم مىگردد كه ترتب بعضى از عنوانات صفات ذاتيه مبدأ اعلى بر بعضى ديگر محال باشد . زيرا كه چون حقايق آن صفات عين يكديگر و عين ذات مبدأ اعلى مىباشند ، بدون اختلاف حيثيت . به اين معنى كه حيثيت ذات مبدأ اعلى به عينها حيثيت حقيقت هريك از آن صفات به عينها حيثيت حقيقت بواقى بود . پس ، از يك حقيقت بيش نباشد و او هم ذات مبدأ اعلى بود ، و هم حقيقت همهء صفات ذاتيهء او ، و ترتب در حقيقت واحدهء شخصيّه معقول نبود . زيرا كه ملازم تقدم شيئى بر نفس ، و تأخر شىء از نفس باشد ، و دانستى كه ترتب در مفاهيم ، بما هى مفاهيم متصور نبود ، و ترتب علم بر حيات مسلم و محقق نباشد ، زيرا كه اگر ترتّبى باشد ، به حسب حقيقت بود ، نه به حسب مفهوم و ترتب حقيقت علم ، بر حقيقت حيات محال باشد . زيرا كه معنى حى در نزد الهيين عبارت بود از درّاك فعال و هريك از اين دو عنوان از عوارض حقايق وجوديّه به ما هى حقايق ( 561 ) وجوديّه باشد ، و آن عوارض عين آن حقايق وجوديه‌اند و عين يكديگرند به حسب حقيقت ، و معنون و محكى عنه ، با آنكه غير آن حقايق و غير يكديگرند ، به حسب مفهوم و عنوان و حكايت . پس در هيچ وجودى از حقايق وجوديّه از يكديگر نتوانند جدا شد ، و الّا انخلاع شىء از ذاتى به معنى اعم لازم آيد ، و هم در وجود واحد از آنجهت كه واحد بود ، بر يكديگر مترتب نشوند ، و الّا ترتب شىء بر نفس خود لازم آيد .

( * ) - الف « در » ندارد