بدايع الحكم (فارسى)
- المؤلف: آقا على مدرس زنوزى طهرانى (مدرس) (حكيم مؤسس)
- الوفاة: 1307
- القسم: الأخلاق والعرفان
- الناشر: دانشگاه تبريز
فهرس الكتاب
- شرح حال آقا على مدرس و پدرش ملا عبد إله زنوزى
- اشعار آقا على :
- نسخ مورد استفاده
- پىنوشتها :
- [ پيشگفتار ]
- « سوال اول »
- بيان معنى صرف حقيقت
- جواب 1 بديعة الهية
- بيان معنى كلام حكماى متألهين واجب الوجود بالذات و للذات واجب الوجود من جميع الجهات و الحيثيات
- اشاره به معنى وجوب و امكان ذاتى و امتناع ذاتى
- اشاره به اينكه واجب الوجود بالذات جلّ جلاله - جهتى ذاتيه جزو وجود نباشد و در ذات او تعدد جهات ممتنع بود
- تحقيق الهى فى تفريع ربوبى
- بيان آنكه محال بود كه ذات واجب الوجود - جل جلاله - ماهيتى از ماهيات باشد و يا مركب از ماهيت و وجود يا مؤلف از عدم و وجود و يا مزدوج از وجدان و فقدان بود
- ابانة حق و ازالة باطل
- بيان آنكه واجب الوجود جل جلاله را حالت منتظره نبود بلكه هر صفت كه او را به امكان عام ممكن باشد به نهج وجوب ، بىشايبهء امكان از براى او ثابت بود
- بيان آنكه در شامخات روحيه و مجردات عقليه و خارجيه حالت منتظر مىباشد .
- تنبية ملكوتى و تحقيق ربوبى
- [ واجب الوجود بالذات و للذات ]
- اشاره به اينكه هر صفت كه واجب الوجود را به امكان عام ممكن باشد از براى او به وجوب ثابت باشد
- اشاره به اينكه فعل واجب الوجود واحد بود و هيچ ممكن را صلاحيت موجوديت نباشد و لا شريك له فى الايجاد
- اشاره به آنكه امر تكوينى در عين وحدت كثير بود و در عين كثرت واحد
- اشاره به آنكه حدوث و تجدد مفاض ملازم حدوث و تجدد افاضه نيست
- اشاره به آنكه حدوث و قدم وجود و موجودند نه عدم و معدوم
- اشاره به آنكه اجماع مليين بر حدوث ما سوى الذات الاحديه قائم نيست بلكه بر ما سوى الله قائم است
- اشاره به اينكه پيش از اين عالم كه خلق در او هستند خداوند - جل و علا - عوالمى خلق فرموده و بعد از اين عالم هم خلق خواهد فرمود ، چنان كه مدلول غيبيهء بعضى از اخبار است
- بيان سر كلام امام عليه السلام در خلق عوالم پيش از اين عالم و بعد از اين عالم
- ظلمة و انارة
- اشاره به اينكه وجود طبيعت كليه در ضمن اشخاص حادثهء متجدده مستلزم قدم و دوام او نباشد اگرچه اين اشخاص متجدده غير متناهى باشند عدة و مدة
- بيان آنكه كلى طبيعى وجود اشخاص موجود بود و او را جداى از اشخاص وجودى نباشد
- اشاره نسبت كلى طبيعى به اشخاص و افراد نسبة آباء به ابنا است نه نسبت اب واحد به انباء كثيره
- بديعة « 2 » تنزيهيّه فى كلمة تفريعيّه
- بيان اينكه واجب الوجود - جل و علا - به جميع وجودات و موجودات محيط بود و او را كفو و مكافى نباشد
- اشاره به اينكه تحدد واجب الوجود معقول نيست تا ابطال او محتاج به برهان باشد
- اشاره به آنكه عقل كل و حقيقت محمديه ص به ساير ممكنات محيط بود و تمام كمالات آنها را واجد مىباشد
- اشاره به معنى احاطهء واجب الوجود باشد
- اشاره به اينكه احاطه گاهى به وجه جمع بود و گاهى به وجه فرق و سريان
- اشاره به تفسير قول خداوند - جل و علا - « الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى »
- اشاره به اينكه علم واجب الوجود زياد نشود به ايجاد اشياء بلكه علم او پيش از ايجاد اشياء به همهء اشياء متعلق باشد و هيچ چيز از احاطهء علم او بيرون نباشد .
- بديعة ربوبيه
- اشاره به اينكه علم به كنه حقيقت امرش بدون احاطه به جميع جهات ذاتيهء او ممكن نباشد .
- بيان تقسيم علم به علم حصولى ارتسامى و علم حضورى اشراقى
- اشاره به تعريف علم حصولى ارتسامى
- اشاره به وجود اصلى و اصيل خارجى و وجود ذهنى و ظلى و غيراصيل
- اشاره به آنكه خارجيت و ذهنيت بالذات در وجود باشد و بالعرض در ماهيات
- بيان آنكه حقيقت واجب الوجود در مدركى از مدارك به علم حصولى ارتسامى درنيايد
- و لنعم ما قيل :
- اشاره به اينكه نفس را نسبت به صور علميهء ذهنيه نحوى از خلاقيت به معنى مطلق اقتضا حاصل است
- اشاره به اينكه خلاقيت به معنى ايجاد و مخصوص واجب الوجود - جل و علا - است
- اشاره به تعريف علم حضورى اشراقى
- اشاره به اينكه كنه ذات واجب الوجود - جل جلاله - محال است كه از براى غير ذات او به علم حضورى اشراقى معلوم شود
- اشاره به معنى ما عرفناك حق معرفتك
- بيان توضيحى
- اشاره به تقسيم علم به علم به كنه و علم به وجه
- اشاره به علم به كنه در علم حصولى ارتسامى
- اشاره به اينكه جنس و ماده چنان كه فصل و صورت به حسب ذات واحدند و به اعتبار لا بشرطيت و به شرط لائيت متعدد
- اشاره به معنى اجمال محدود و تفصيل حد
- اشاره به اينكه ذاتيت ماهيت مركبه را وحدتى است در عين كثرت و كثرتى است در عين وحدت
- اشاره به علم وجه در علم حصولى ارتسامى
- اشاره به علم به كنه در علم حضورى اشراقى
- اشاره به علم به وجه در علم حضورى اشراقى
- اشاره به اينكه ادراك مفاض مفيض خود را به اندازهء افاضهء مفيض است بر او نه به قدر مرتبهء ذات مفيض
- تفصيل و تنقيح
- اشاره به اينكه درك مطالب علم الهى را فطرة ثانيه لازم است
- اشاره به اينكه هر جاعل بالذات جهت ذاتش به عينها جهت جاعليت و هر مجعول بالذات جهت ذاتش به عينها جهت مجعوليت باشد
- اشاره به اينكه مجعول بالذات را در مرتبهء ذات جاعل بالذات تعينى وجودى بود
- اشاره به اينكه علم جاعل بالذات به ذات خود به علم حضورى اشراقى به عينه علم او است به مجعولات خود به علم حضورى اشراقى
- اشاره به اينكه علم واجب الوجود بالذات به حضور اشراقى به ذات مقدس خود به عينه علم او است به جميع وجودات به علم حضورى اشراقى
- اشاره به اينكه فعل اطلاقى واجب الوجود و قيوميت مطلقهء او كه گاهى از او به امر تكوينى تعبير كنند از آنجا كه فعل او است واحد باشد اگرچه به اعتبار تعلق به اشياء متعدد بود
- اشاره به اينكه علم واجب الوجود جل جلاله به اشياء پيش از ايجاد اشياء مثل علم او است به اشياء در مرتبهء ايجاد اشياء
- بديعة تفريعيّه فى كلمة تحقيقيّه
- بيان آنكه مجعول بالذات را با جاعل بالذات با كمال مباينت ذاتيه كمال مناسبت ذاتيه است
- بالعزلة و اثبات بينونة بالصفة و مجعول بالذات
- اشاره به بطلان بينونه محضة در ميان جاعل بالذات و مجعول بالذات
- اشاره به بطلان مناسبت صرفة در ميان جاعل بالذات و مجعول بالذات
- اشاره به بطلان قول ظاهربين به تنزيه صرف و به بطلان قول باطنين به تشبيه صرف
- بديعة توضيحيّه فى كلمة تفريعيّه
- اشاره به اينكه علم به هويت خاصهء مجعول بالذات به حضور اشراقى مستتبع علم به هوية خاصهء جاعل بالذات نتواند شد
- اشاره به اينكه علم به مجعول بالذات به حضور اشراقى به عينه علم به جاعل بالذات بود به حضور اشراقى لكن در مرتبهء مجعول بالذات نه در مرتبهء ذات جاعل بالذات
- اشاره به اينكه قيام مبدأ در صدق مشتق اعم است از قيام فيه و قيام عنه و قائم به مثل به هريك از اين دو قسم صفت اوست
- اشاره به اينكه فرقى نيست ميان حق و خلق الّا به معبوديت و عبوديت و لوازم خاصّهء هريك از معبوديت و عبوديت
- اشاره به اينكه مناسبتى كه در ميان جاعل بالذات و مجعول بالذات هست اتم و علاوه است بر اشتراكى كه در كافهء وجودات است
- اشاره به اشتراك معنوى در كافهء وجودات
- اشاره به اينكه وجود به اين معنى كه مشهور است و جمهور به متصوفه نسبت دهند به ضرورت دين و عقل باطل است
- اشاره به اينكه ما به الاشتراك ماهيت غير ما به الامتياز بود و در وجودات عين ما به الامتياز باشد
- اشاره به اينكه هيچ فردى از افراد وجود ، مركب از ماهيت يا عدم نتواند شد
- اشاره به اينكه طبيعت لا به شرط از آن جهت كه لا به شرط باشد تكرر و تعدد او معقول نباشد
- اشاره به اينكه فرد ضعيف از هر حقيقت مشككه از فرد شديد او و فرد شديد از فرد ضعيف او به تمام ذات ممتاز باشد
- بديعة الهيه فى كلمة تفريعيّه
- اشاره به اينكه واجب الوجود - جل جلاله - در تحت هيچ يك از مقولات عشره مندرج نيست
- بديعة الهيه فى كلمة فلسفيّه
- بديعة ربوبيه فى كلمة تنبيهيّه
- اشاره به اينكه در اضافهء مطلقه دو قسم مندرج است
- اشاره به اينكه اضافه و اعراض به موضوعات و اضافه نفوس به ابدان از ماهيات آنها خارج و عين وجودات آنها است .
- اشاره به اينكه تعلق نفس به بدن و اضافهء مديريت او در ابتداى وجود او در بدن نه عرض لازم بود و نه عرض مفارق
- اشاره به اينكه هيچ چيز از اضافهء مطلق خالى نباشد
- اشاره به اينكه اضافهء اشراقيه در تحت هيچيك از مقولات مندرج نباشد
- بديعة انتقاديه فى كلمة تفريعيه :
- اشاره به اينكه واجب الوجود با شيئى از اشياء در جنس و نوع و فصل و لوازم و عوارض آنها مشارك نباشد
- بحث و تنقيح : بيان اينكه واجب الوجود - جل جلاله - را در عوارض حقايق وجوديه نيز مشاركى نيست
- اشاره به اينكه عوارض حقايق وجوديه بر دو قسم است .
- اشاره به اينكه عوارض حقايق وجوديه از آن جهت كه حقايق وجوديهاند عين الحقايقند به حسب ذات و غيرالحقايقند به حسب عنوان و مفهوم
- تفريع و تنقيح :
- بيان آنكه واجب الوجود را چنان كه با اشياء در جنس و فصل و نوع و لوازم و عوارض آنها مشاركت نيست در عوارض حقايق وجوديه نيز مشاركت نيست فلا شريك له فى اى مفهوم كان
- نقل كلام لتشييد مرام
- اشاره به اينكه نسبت وجودات ممكنات به وجود واجب الوجود نسبت نيستى به هستى است
- اشاره به اينكه واجب الوجود - جل جلاله - را در ذات و در هيچ صفتى از صفات و در هيچ اسمى از اسماء شريك نيست .
- اشاره به اينكه عدم اشتراك واجب الوجود با شيئى از اشياء در مفهومى از مفهومات مستلزم اشتراك لفظى در وجود نيست .
- اشاره به اينكه اشتراك لفظى در وجود مستلزم استقلال وجودات امكانيه و تواطؤ در او موجب استبداد آنها است .
- بديعة تدقيقيّه فى كلمة تحقيقيّه :
- اشاره به اينكه وجدان مجعول بالذات ذات خود و كمالات ذات خود را به عينه وجدان جاعل بالذات او باشد ذات او و كمالات ذات او را در مرتبه و مقام او
- اشاره به اينكه قيوميت مطلقهء واجب الوجود جل جلاله در تحت مقوله اضافه مندرج نباشد
- اشاره به اينكه همهء اشياء ممكنه به قيوميت مطلقه واجب الوجود - جل جلاله - قائم باشند و قيوميت مطلقه به ذات مقدس او قائم بود
- اشاره به اينكه موصوفيت وجودات امكانيه بعوارض وجود بما هو وجود بعينه موصوفيت واجب الوجود - جل جلاله - باشد به آن عوارض و در واقع يك صفت و يك موصوف بيش نيست .
- تبصرة و اعادة
- اشاره به برهان امتناع علم به كنه ذات واجب الوجود به علم حصولى ارتسامى
- اشاره به برهان امتناع علم به كنه ذات واجب الوجود تعالى تم به علم حضورى اشراقى
- اشاره به برهانى خاص بر توحيد واجب الوجود به معنى لا شريك له فى وجوب الوجود .
- بديعة سبحانيه فى كلمة فرقانيه
- اشاره به تفسير كلام معجز نظام « وَ لا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً . »
- اشاره به معنى غطاء قلب
- اشاره به اينكه واجب الوجود را مكافئى و كفوى ممكن نباشد
- اشاره به معنى مصوريت در واجب الوجود - بارك و تعالى -
- اشاره به اينكه ذات و صفات ذاتيه واجب الوجود به وجه و كنه در مدركى از مدارك به هيچ نحو از انحاء ادراك حاصل نشود
- بديعة تفريعية فى كلمة الهيّة :
- اشاره به اينكه امتناع اكتناه واجب الوجود به علم حصولى ارتسامى و علم حضورى اشراقى ملازم امتناع اكتناه ذات او بود بهر از مراتب علم و ادراك
- اشاره به اينكه نفى ابصار در حديث شريف نفى جميع مراتب ادراك بود
- فضيحة و فظاعة :
- اشاره به توجيهى از براى قول بعضى از اشاعره كه قايل شدهاند به جواز رؤيت واجب الوجود
- بديعة صمديه فى كلمة نبويه :
- اشاره به معنى كلام نبوت نظام ما عرفناك حق معرفتك
- اشاره به اينكه ادراك واجب الوجود - جل و علا - به وجه ممكن شود اگرچه به كنه محال باشد
- بديعة عرفانية فى كلمة برهانية :
- اشاره به مثل ادراك واجب الوجود - تعالى به وجه به علم حضورى ارتسامى
- اشاره به مثل ادراك واجب الوجود تعالى به وجه به علم حضورى اشراقى
- اشاره به اينكه مفاض عليه مفيض خود را ادراك نتواند كرد مگر به قدرى كه مفيض به او افاضه كرده است .
- اشاره به اينكه ظاهر شود معنون و محكى عنه در مرتبهء عنوان و حكايت مگر به اندازهء عنوان و حكايت
- بديعة عرفانيّه فى كلمة قرآنيه
- اشاره به تفسير آيهء شريفهء سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ
- اشاره به اينكه ضمير انّه الحق در آيه شريفه به حضرت قائم - عجل اللّه فرجه - راجع شود .
- اشاره به اينكه ربوبيت كنه عبوديت است .
- اشارهء به بيانى از نگارنده در تفسير آيهء شريفهء سَنُرِيهِمْ آياتِنا
- اشاره به آنكه ايام الله سه يوم است
- اشاره به معنى سنريهم در آيهء شريفه اشاره به اينكه حضرت قائم عجل اللّه فرجه تمام
- بديعة عرشيه فى كلمة قدسيّه
- اشاره به اينكه چنان كه فاعل وجود امكانى كسب قوت و شدت و عدت و مدت غيرمتناهى بود غايت او نيز غيرمتناهى مىباشد .
- اشاره به اينكه در سير عابد حقيقى شهود آخريت مبدأ اعلا راى به عينه شهود اوليت او باشد .
- اشاره به معنى الا الى اللّه تصير الامور
- بديعة قدسيه فى كلمة عرشيه :
- اشاره به اينكه مقام محمود و عرض هويت محمديه بود نزولا و صعودا به وجهى و عرض اعظم به وجهى
- اشاره به اينكه عرش اعظم را دو جهت بود جهت يمن و جهت يسار
- اشاره به درة البيضاء
- اشاره به درة الصفراء
- اشاره به درة الخضراء
- بديعة جبروتيّة فى كلمة قدوسيّة :
- اشاره به توجيهى لطيف از نگارندهء حروف در حديث شريف كنت كنزا مخفيا
- اشاره به اينكه صفات جلاليه به صفات جماليه راجع شوند
- اشاره به اينكه ماهيات امكانيه منبع اسماء اليه در علم سابق بر ايجاد موجود باشند
- اشاره به اعيان آبائيه و اعيان امهاتيه
- اشاره به معنى فيض اقدس
- اشاره به معناى فيض مقدس
- اشاره به حقيقت نور محمدى
- اشاره به اينكه خلق به معنى مخلوق را دو معنى بود
- اشاره به اينكه عباد و مكلفين در سرّ وجود امكانى بعضى در صراط توحيد ساير باشند و بعضى در صراط شرك و شيطنت
- اشاره به اينكه همهء موجودات به اندازهء عارف به حق اول - جل جلاله - باشند و طالب و شايق قرب او
- اشاره به اينكه موجودات چه در بدايات باشند چه در نهايات به وجهى واجد معرفت حق اول جل و علا باشند و به وجهى شايق
- بديعة تقديسيه فى كلمة تنزيهيّه
- اشاره به اينكه چنان كه محبت ذاتيهء حق اول تم صرف محبت و غيرمتناهى بود به شدت و عدت و مدت محبوب او نيز به حسب مدت و عدت و شدت غير متناهى باشد
- اشاره به اينكه فعل مطلق حق اول تعالى به مدت و عدت متناهى بود
- اشاره به اينكه دوام فيض ملازم دوام مفاض نباشد
- اشاره به اينكه تجدد صفت و عرض بر موصوف و موضوع ملازم تجدد ذاتى موصوف و موضوع باشد
- اشاره به اينكه تقدم و تأخر زمانى در واجب الوجود - جل جلاله - معقول نبود
- اشاره به تفسير آيهء شريفهء قالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا
- اشاره به اينكه چنان كه دست حق اول - جل جلاله - در ابد مبسوط بود در ازل نيز مبسوط باشد
- اشاره به اينكه ازليت و ابديت و سرمديت واجب الوجود به يك جهت راجع بود كه عين ذات بسيط او بود
- اشاره به تفسير آيهء شريفهء يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ
- اشاره به اينكه خداوند - جل و علا - عوالمى پيش از اين عالم خلق فرمودند و عوالمى بعد از اين عالم خلق خواهند فرمود .
- اشاره به اينكه هيچ ممكن را صفت خالقيت به معنى موجديت ممكن نباشد بلكه خالقيت به اين معنى به واجب الوجود منحصر باشد .
- اشاره به اينكه وجودات طويلهء ممكنات به وجود واحد موجودند و آن وجود واحد فعل واجب الوجود بود .
- اشاره به اينكه مراد حكماء متألهين از فاعليت بعضى از ممكنات نسبت به بعضى فاعليت به معنى ايجاد نباشد و هيچ ممكن فاعل ما منه الوجود نبود بلكه ما به الوجود باشد .
- اشاره به اينكه هر مرتبهء از مراتب صعود و وجود به عرض مرتبهء از مراتب نزول وجود موجود و مجعول بود .
- اشاره به اينكه عالم به حسب ايجاد و اعداد و دنيا و آخرت و صعود و نزول در نفس خود دور زند الى ما شاء اللّه .
- اشاره به مبانى لطيف در تفسير قول خداوند تعالى يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ
- دفع شبهة و هميّه فى كلمة عقليّه
- اشاره به اينكه اجماع مليين از حكما و غيرهم بر حدوث زمانى عالم چنان كه صدر المتألهين فرموده است .
- اشاره به فرق ميانه حدوث و قدم زمانى و حدوث و قدم ذاتى .
- اشاره به اينكه نفس را و آنچه فوق نفس بود ماهيت مقابل وجود نباشد .
- بيان فرق ميان ماهيات حقيقيه و ماهيات اعتباريه
- اشاره به اينكه هيئت تركيبيه جزو مركبات اعتباريه نباشد
- پس مجموع نيز حادث باشد به حدوث زمانى
- اشاره به طريق نجات در مسئلهء حدوث عالم و امثال او از معراج جسمانى و معاد جسمانى و غيره
- اشاره به معنى قوهء غيرمتناهيه به حسب شدة
- اشاره به معنى قوهء غيرمتناهيه به حسب مدة
- اشاره به معنى قوهء غيرمتناهيه به حسب عدة
- بيان اقسام نهايت و لا نهايت
- اشاره به اينكه تقابل لانهايت با نهايت تقابل عدم و ملكه بود
- اشاره به اينكه قول ظاهربين كه واجب الوجود تعالى مباشر تحريك اجسام بود بدون وسايط از اعمال ملائكه و قواى طبيعيه و طبايع قولى باطل و الحاد و زندقه باشد .
- اشاره به اينكه در ميان مفيض بالذات و مفاض بالذات مناسبتى تامه لازم باشد .
- نقل كلام لتوضيح مرام :
- اشاره به اينكه حركت فلك را جهت وحدتى باشد و جهت كثرتى
- اشاره به اينكه حركت مستقيمه غيرمتناهيه مستلزم عدم تناهى مقدار باشد .
- تفريع تنبيهى :
- اشاره به اينكه غايت حركات استكماليه اشيا واجب الوجود تعالى به معنى ما يصل اليه متحرك و يتحد معه نباشد .
- بديعة الهيّه فى كلمة عرفانيه :
- اشاره به اينكه مرآت در حقيقت با صورت عاكسه تصرف نكند بلكه اين تصرف در بهرى از مرائى باشد .
- اشاره به اينكه به اختلاف علة تامه و فاعل تام به ذات ذات معلول و مفعول مختلف شود
- اشاره به اينكه ظهور فاعل تام و مرآت مفعول بالذات و مجعول بالذات از آنجا كه ظهور او بود از حدود عدميه و ماهويه مجعول بالذات مجرد و در تقرير بر آن حدود مقدم باشد .
- اشاره به اينكه مظهر حقيقى و مرآت بالذات حق اول - جل و علا - ظهور او بود .
- اشاره به اينكه ظهور حق اول از آنجا كه ظهور او بود از حد وجودش نيز مجرد باشد
- اشاره به اينكه ظهور حق اول - جل و علا - با آنكه از حدود مجرد بود به آن جهت كه ظهور او باشد به اختلاف قوه و ضعف نظر و مشاهده سالك مختلف شود
- اشاره به اينكه ذات واجب الوجود تعالى منزه بود از ظهور در اشياء به كنه بلكه ظاهر در اشياء و متحد در اشياء فعل او باشد .
- اشاره به اينكه فعل واجب الوجود شئونى ذاتيه و شئونى عرضيه بود .
- اشاره به معنى حديث عال فى دنوه و دان فى علوه
- اشاره به معنى لك يا الهى وحدانية العدد كه در صحيفهء سجاديه وارد است .
- اشاره به معنى و كمال معرفته التصديق به كه در خطبهء توحيد وارد است .
- نقل و ايضاح
- اشاره به معنى لو كان البحر مدادا لكلمات ربى كه در صحيفهء الهيه وارد است .
- اشاره به اينكه اقرب مخلوقات به حق اعرف مخلوقات است به حق و بيان سر اين معنى
- اشاره به اشكالى در بادى نظر در حديث لو كشف الغطاء و بيان جوابى . . .
- اشاره به اينكه صدق قضيه شرطيه مستلزم صدق مقدم و تالى نيست .
- اشاره به اينكه دو صورت از چهار صورت قياس استثنائى منتج است .
- اشاره به جواب اول از اشكال مذكور
- اشاره به جواب دوم از اشكال مذكور
- اشاره به جواب سوم از اشكال مذكور
- اشاره به جواب چهارم
- اشاره به اينكه هر تعلقى از تعلقات دنياويه در نزد انبياء و اوليا ذنوب و سيئات محسوب مىشود .
- توضيح
- كلامى با والد علامه در مقدمه اولى
- كلامى با والد علامه در مقدمهء دوم و تحقق در قضيهء شرطيه لزوميه لازم نباشد كه مقدم در واقع ملزوم بود و تالى لازم .
- شارقهء كشفيه
- كلامى با والد علامه
- انارة انكشافيّه
- اشاره به انكشاف ذات واجب الوجود از براى خود كه در مرتبهء ذات در عين صرافت و بساطت به عينه انكشاف كل وجودات به ماهى وجودات است .
- بديعة انكشافيّه
- بيانى خاص از نگارندهء حروف در توجيه حديث شريف لو كشف الغطاء ما ازددت يقينا
- نتيجهء عرفانيه :
- تلخيص :
- اشاره به اينكه خالى بودن شهود قلب سالك عارف در شهود صفات از شهود ذات كه مقام اخلاص بود و خالى بودن شهود ذات از شهود صفات كه كمال اخلاص باشد به اعتبار اختلاف حالات قلب سالك مشاهد بود و سنوح حالات در او در مراتب سلوك باشد نه در مشاهد واجب الوجود - جل جلاله - است زيرا كه در او سنوح حالات روا نباشد .
- « سؤال دوّم »
- جواب سؤال دوم بديعة فلسفيه :
- اشاره به اينكه حمل ماهيتى بر ماهيتى ديگر منحصر است به حمل شايع عرضى و هيچ ماهيت بر ماهيتى ديگر حمل نشود به حمل اولى ذاتى
- اشاره به اينكه وجودات فصول به وجهى وجودات انواع و اجناسند و بر آنها حمل شود و به وجهى وجودات فصولند و بر آنها حمل نشوند .
- اشاره به اينكه در مركبات حقيقيه صورتى وحدانيه و وحدتى حقيقيه معتبر است و مجرد افتقار اجزا به يكديگر به وجه غيردائر كافى نباشد .
- اشاره به اينكه فصول بما هى فصول را نيز به حسب وجود جهت اشتراك وجودى بود كه مصحح حمل جنس بر آنها باشد .
- بيان آنكه طبيعت جنسيه گاه به نفسها متحصل شود يعنى به شرط لاى از فصول وجوديهء انضماميه و گاه متحصل شود به انضمام فصول به او
- شرح و توضيح
- ايضاح عرشىّ
- بيان قاعدهء عرشيه در فرق ميان عوارض مصنفه كه در اصناف بود و فصول ذاتيه مقومه كه در انواع باشد و هم فرق ميان مواد و صور
- اشاره به اينكه واحد بالعموم بانفراده علة واحدى بالخصوص نتواند بود .
- اشاره به اينكه در مركبات حقيقيه وحدت حقيقيه معتبر بود و مجرد وحدت هيئتيه كفايت نكند اگرچه در ميان اجزاء ارتباطى ذاتى باشد .
- اشاره به اينكه وحدت حقيقيه از عوارض وجود به حسب حقيقت عين وجود بود .
- اشاره به اينكه اعراض با موضوعات متحدند در وجود
- كشف و انارة
- اشاره به اينكه فصل و صورت به ذات واحدند به حسب لا بشرطيت و به شرط لائيت مختلفند و همچنين جنس و ماده
- اشاره به اينكه معروض فصليت و جنسيت چون لابشرط مأخوذ شود صالح باشد كه حمل شود و چون به شرط لا مأخوذ شود صالح نباشد و همچنين ماهيت عرض به اعتبار لابشرطيت محمول شود و به اعتبار به شرط لائيت محمول نشود
- اعاده لتنقيح و نقل لتوضيح
- بيان اينكه دو حقيقت متباينه و يا دو هويت متعاند از آن جهت كه متباين و متعاندند مصداق مفهوم واحد و عنوان مضمون فارد نمىتوانند شد .
- اشاره به اينكه جهت اشتراك معانى سلبيه در مصاديق آنها قصور جبلى و نقصان و فقدانات ذاتى است و جهت اشتراك معانى ثبوتيه در مصاديق آنها جهات وجوديه وجدانات است .
- مشاجرة و محاكمة
- اشاره به برهانى عام بر اصالت وجود از نگارندهء حروف
- تحصيل تفريعى و تفريع تحصيلى
- اشاره به اينكه اگر ممكنى جاعل بود جاعل بالذات باشد نه جاعل للذات لهذا اشياء را به جز واجب الوجود جاعلى نباشد .
- اشاره به اينكه مفاهيم ثبوتيه به ماهى مفاهيم ثبوتيه از جهات عدميه و فقدانات و مفاهيم سلبيه بما هى سلبيه از جهات وجوديه و وجدانات متنزع نشود .
- اشاره به اينكه چنان كه وساطت وجود در عروض بسته به صدق عنوانات بر ماهيات دليل بر اصالت او بود وساطت در ثبوت بودن او نيز دليل بود بر اصالت او .
- اشاره به اينكه وجدان ماهيات ذاتيات خود را نيز دليل باشد بر اصالت وجود
- اشاره به اينكه اجمال و تفصيل يعنى صورت مجمله وحدانيه و صور مفصله متكثره اجزا در ماهيات دليل بود بر اصالت وجود
- اشاره به اينكه در هر موجود چون به نظر دقيق فلسفى و فكر حقيق حكمى نكرى برهانى باشد بر اصالت وجود
- تفريع فيه تحقيق عليه تفريع
- اشاره به اينكه قيام انضمامى در وجود نسبت به ماهيت نه در ذهن جايز باشد نه در خارج و لهذا مصحح صدق مفهوم موجود بر ماهيت نباشد .
- اشاره به اينكه مصحح صدق مفهوم موجود بر ماهيات قيام انتزاعى وجود بر ماهيات نباشد
- بديعة فلسفيّه
- بيان اينكه عوارض حقايق وجوديه بما هى حقايق وجوديه عين آن حقايق باشند به حسب ذات و حقيقت و غير آنها باشند به حسب عنوان و مفهوم
- تفريع و تنبيه
- بيان اينكه وزان عوارض حقيقيه وجود بماهى حقيقية الوجود وزان حقيقت وجود بود در وحدت و كثرت و شدت و ضعف وجوب و امكان و غير اينها .
- تحقيق عرشىّ
- بيان برهانى بر كثرت وجود
- تفريع و توضيح
- بديعة مشرقيّه « 1 »
- بيان اينكه هويات وجوديه به آن جهت كه هويات وجوديهاند بسيط باشند و مركب نباشد از اجزاى خارجيه و نه از اجزاى عقليه
- اشاره به اينكه اعتبار فصليت در طبيعتى كه معروض او بود مغاير باشد با اعتبار صوريت در آن طبيعت و همچنين اعتبار جنسيت در طبيعتى كه معروض او باشد به اعتبار ماديت مغاير بود .
- اشاره به فرق ميان قول حكما الفصل كالعلة المفيده لطبيعة الجنس و قول ايشان الصورة شريكة لعلة الهيولى
- نقل و توضيح
- اشاره به مناقشهء شريك العله بودن صورت نسبت به هيولى
- اشاره به اينكه واحد بالعموم جايز نباشد كه علت باشد واحد بالعدد را مكر آنكه آن واحد بالعموم و عدهء عموميهء او به واحدى بالعدد محفوظ باشد .
- و يمكن الجواب عنه بوجهين :
- بيان جواب اول از مناقشهء مذكوره به دو وجه
- بيان جواب دوم از مناقشهء مذكوره
- اشاره به اينكه شخص صورت قائمه به هيولى از صنف هيولى بود و هيولاى ماهيت شخصا بر او مقدم باشد و شخص هيولى به نفس ذات صورت مطلقه بود
- بيان ايرادى از نگارندهء حروف بر جوابى كه صدر المتألهين از مناقشهء مذكوره فرموده است
- بيان ايرادى از نگارندهء حروف بر وجه اول از جواب اول از مناقشهء مذكوره
- بيان ايرادى از نگارنده حروف بر وجه دوم از جواب اول از مناشقهء مذكوره
- اشاره به ايرادى از نگارندهء حروف بر هر دو جواب از مناقشهء مذكوره
- اشاره به برهانى بر اتحاد هيولى با صورت
- اشاره به برهان خاص بر حركات جوهريه و تحولات ذاتيه
- اشاره به اينكه موضوع حركت از مشخصات حركت است .
- اشاره به اينكه در حركات جوهريه جايز بود كه موضوع حركه و ما فيه الحركه و ما اليه الحركه
- اشاره به بيانى خاص در فرق ميانه جسم طبيعى و جسم تعليمى
- تصحيح انتقادى
- اشاره به فرق ميانهء فاعل ما به الوجود و فاعل ما منه الوجود
- اشاره به اينكه دو شىء مشخص نه در جعل متحد شوند نه در وجود
- كلامى از نگارندهء حروف با حكيم وحيد محقق سبزوارى - قدس سره العزيز -
- مناقشة فيها تنبيه و تبصرة
- اشاره به اينكه هيچ معلول را خصوصيتى و تعينى نبود الا از قبل خصوص علت او
- نقل فيه اشكال و مناقشه
- كلامى از نگارنده حروف با محقق سبزوارى
- كشف و اناره
- اشاره به تقررى خاص از نگارندهء حروف از براى برهان مذكور
- كشف و انارة
- اشاره به اينكه شدت و ضعف به حسب ذات و تقدم و تأخر بالذات و غنى و فقر در اصل حقيقت و ذات متصور نشود ميانه مگر آنكه آن دو شىء در حقيقتى واحده به حسب ذات مشترك باشند .
- مناقشة انتقاديّه
- نقل و استبصار
- مناقشهء اول
- بيان مناقشاتى از نگارندهء حروف بر كلام فاضل محقق و حكيم بارع مدقق ملا رضا مشهور به ترك قدس سره
- مناقشهء دوم
- مناقشهء سوّم
- كشف و توضيح
- كلامى از نگارندهء حروف با حكيم عارف بارع محقق سبزوارى قدس سره
- بيان انقسام حمل به حمل اول ذاتى و حمل ثانوى عرضى
- بيان اينكه مفاد حمل شايع و معتبر در او اتحاد موضوع و محمول بود در وجود خارجى محمول نه وجود خارجى موضوع
- اشاره به اينكه وجود در ماهيات مركبه اول به فصل مرور كند پس از او به جنس و مرور به ذاتيات مقدم باشد بر ذى الذاتى و نوع
- اشاره به اينكه عدم تركّب وجود از اجزاى ماهويه از بديهيات باشد .
- تفريع و استنتاج
- بيان آنكه وجود را نه اجزاى تعمليه بود نه اجزاى تحليلهء عقليه و نه اجزاى خارجيه معنويه و نه اجزاى خارجيهء مقداريه
- اشاره به اينكه در ماهيات نوعيه هم حدى وجودى معتبر بود ، هم حدى عدمى
- اشاره به اينكه واجب الوجود بالذات و للذات بسيط من جميع الجهات از كافهء اجزا منزه و مقدس باشد .
- بديعة الهيّه
- بيان اينكه وجود را سه مرتبه بود به شرط لا ، به شرط شىء و لا به شرط
- شارقهء ربوبيّه
- اشاره به اينكه هيچ ممكنى را از ممكنات صلاحيت جعل و ايجاد شيئى از اشياء نباشد و موجد و خالق واجب الوجود - جل جلاله - بود .
- اشاره به اينكه اگر در نظام وجود و ايجاد ترتيبى نباشد يا ابطال واجب الوجود تبارك و تقدس لازم آيد يا تشبيه
- اشاره به اينكه همهء موجودات به ايجاد واحد موجودند و به معنى حديث شريف جف القلم بما هو كأس
- بيان اينكه از واحد من جميع الجهات و از واحد بما هو واحد جز واحد در مرتبهء واحده صادر نشود .
- اشاره به اينكه هويت خاصهء معلول خاص معين مسبوق بود به اقتضاى خاص به او كه در مرتبهء ذات هويت ذات تعينهء او باشد كه تعبير از او به وجوب سابق مىشود .
- بيان اينكه جاعل بالذات و مجعول بالذات تمام مناسبت ذاتيه لازم بود به حيثيتى آن مناسبت در ميان هيچيك از آن دو با غير آن ديگرى نباشد .
- اشاره به حق تحقيق در علم واجب الوجود جل جلاله در مرتبهء ذات اقدس به وجودات اشياء ممكنه
- اشاره به اينكه در ميان مستعد تام و مستعدله مناسبت تامهء ذاتيهء خاصه لازم باشد تا خصوص هويت مستعدله بر خصوص استعداد مستعد مترتب شود .
- اشاره به تفسير قوله سبحانه هل اتى على الانسان حين من الدهر لم يكن شيئا مذكورا
- اشاره به اينكه صدور كثير از واحد بما هو واحد كه بعضى بالذات صادر باشد و بعضى بالعرض و بعضى به توسط بعضى صادر شود جايز بود .
- اشاره به اينكه تحقق كثرت به صورت وحدت در واحد بما هو واحد جايز باشد و به هيئت كثرت ممتنع
- اشاره به اينكه توارد علتين مستقلين بر معلول واحد جايز نباشد .
- بديعة ربوبيّه
- بيان اينكه ميان جاعل بالذات و مجعول بالذات و هم ميان مستعد بالذات و مستعدا بالذات با كمال مناسبت تامهء ذاتيه تمام مباينت تامهء ذاتيه نيز ثابت باشد .
- اشاره به اينكه در ميان هر دو نشأة مستقله وجود به اين معنى كه به محوضت و صراحت معتبر باشند و هر دو مرتبهء مستقله در نشأة واحد برزخى متصور بود كه وجه نازل عالى و وجه صاعد دانى بود .
- اشاره به اينكه قوس نزولى وجود امكانى وجودى عقل اول نازل شده است يا به مقام صورت جسميه كه مستتبع هيولى اولى باشد و قوس صعودى نيز وجودى واحد بود كه صاعد باشد از مقام جسميت تا به مقام عقل اول .
- تكميل عرشى :
- اشاره به اينكه برزخى ميان واجب الوجود - جل جلاله - و فيض منبسط يعنى وجود اطلاقى امكانى متصور و معقول نباشد .
- تفريع عرشى :
- اشاره به اينكه صادر اول بهطور بساطت و به نهج وحدت جامع جميع فعليات مادون خود و مجمع كافهء كمالات آنها بود و جميع در مرتبهء ذات او بهطور كثرت در وحدت مجتمع باشند
- اشاره به اينكه رحمت واجب الوجود را احاطه به اشياء بهطور وحدت در كثرت جايز نباشد بلكه اين احاطه در فعل او بود .
- بديعة الهيه :
- بيان فرق ميان لابشرط مقسمى و لا به شرط قسمى
- بيان درجات حقيقيهء وجود
- اشاره به وجود به شرط لا
- اشاره به مرتبهء غيب الغيوب و بيان معنى لا اسم لها و لا رسم لها
- اشاره به وجود به شرط شىء
- اشاره به وجود لابشرط
- يعقل و ان لم يوجد
- اشاره به اينكه تمام مظهر دائم مظاهر ظهور فعلى حق اول در بدايات عقل اول و در نهايات روح اعظم حضرت ختمىمآب بود .
- اشاره به اينكه ختم وجود امكان را بايد و او فرقى به حسب مرتبهء وجود نباشد بلكه به اعتبار صعودى بودن يكى و نزولى بودن ديگرى بود .
- اشاره به اينكه قوس صعود و نزول در وجود متحد باشد .
- اشاره به اينكه عقل كل و روح اعظم در طلب غايت نزول بطور اقتضا اتم بود از ساير مراتب نزول و همچنين هر عالى اتم باشد در اين باب از مادون خود
- در بيان اينكه هيچ زمانى از ازمنه از حجت اللّه خالى نباشد .
- اشاره به اينكه كثرت جهات قابليه مصحح صدور كثير بما هو كثير از واحد بما هو واحد نباشد .
- اشاره به اينكه جميع مراتب صعود مجعول بالعرضند و جميع مراتب نزول مجعول بالذات
- ظلمة و انارة
- اشاره به اينكه جميع متجددات ذاتيه بما هى متجددات به استتباعى واحد از ثابت بما هو ثابت حاصل باشند .
- اشارهء اتحاد دهريات با زمانيات به نحو اقتضاء و فعل بود و اتحاد زمانيات با دهريات به نحو انفصال و قبول باشد .
- اشاره به فرق ميانه جسم طبيعى و تعليمى
- اشاره به اينكه اعراض متحدند با موضوعات
- اشاره به فرق ميان علم الهى به معنى اخص و علم طبيعى و علم الهى به معنى اعم
- كشف و اناره
- اشاره به اينكه ذات پاك واجب الوجود مقدس و منزه است از اتحاد با ممكنات و حلول و سريان در آنها
- تبصرة جبروتيه
- اشاره به اينكه منشاء وحدت در كثرت و كثرت در وحدت بساطت بود نه تركيب پس هرچه وجود بسيطتر باشد احاطهء او بهريك از اين دو معنى اتم بود .
- دراية و هداية « 1 »
- اشاره به رفع تعارض اخبار و آياتيكه صريحند در تنزيه و اخبار و آياتيكه صريحند در تشبيه
- رفع تعارض و تمانع
- اشاره به اينكه ادراك مفاض بما هو مفاض و اثر بما هو اثر مفاض بما هو مفاض و مؤثر بما هو مؤثر را به اندازهء افاضهء مفيض و تأثر مؤثر باشد در مفاض و اثر نه به اندازهء ذات مفيض و مؤثر
- اشاره به اينكه ذات واجب الوجود - جل جلاله - به ذات خارج باشد از اشياء كجروج من شىء و يفعل داخل باشد در اشياء لا كدخول شىء فى شىء
- اشاره به اينكه ما به الاشتراك در وجودات عين ما به الامتياز بود بدون عكس
- تقبيح و تنقيح كفر و ايمان
- اشاره به بطلان وحدت وجود و صحت كثرت وجود
- نقل كلام و تشييد مرام
- اشاره به اينكه واجب الوجود فوق التمام و در شدت و عدت همهء كمالات غيرمتناهى و وجود مقدسش صرف صرف بود و فيض اطلاقى كه نفس رحمانى بود تام و در شدت كمالات متناهى و در عدت غيرمتناهى باشد و در صرافت وجود و كمالات وجود صرف بود نه صرف صرف
- اشاره به اينكه بجز وجدان وجودى كه در مجعول بالذات بود از قبل جاعل بالذات بالذات نمايد و حدود ماهويه و عدميه مانع وجدان وجودى او و مجعول بالعرض باشد .
- اشاره به اينكه حدود وجوديهء مجعول بالذات از آن جهت كه مظهر و نمايش جاعل بالذات بود از نظر اعتبار متألهين و بصيرت شهود مكاشفين ملغى باشد و مطلق بود .
- اشاره به اينكه ظهور و تجلى و نمايش حق اول - جل جلاله - رأسه درجه ثابت بود .
- اشاره به اينكه دلايل ولايت حق اول تقدست صفاته و اسمائه با آنكه محدود به حدود وجودى و عدمى و ماهوى صفات و اسماء ذاتيه او در مقام نمايش مطلق از حدود نمايند .
- جواب از سوال دوم نقل و تأييد
- در بيان توجيه كلام حكما « ان اول الصوادر هو العقل الاول بناء على ان الواحد لا يصدر عنه الا الواحد
- بطلان مذهب اشاعره
- در بيان آنكه در صادر اول حقيقت واجب فيض منبسط باشد نه خصوص تعين
- اشاره به تشبيه وجدان وجود عام امكانى مر مراتب و مهياتى بوجدان وجود حق مر عنوانات اسماء و صفات و اعيان را بوجه اخص
- اشاره به اينكه نظام اتم و اتم و اكمل از نظاميكه موجود بود براى عالم امكان معقول نباشد و لو فرض له ثانيا فهو هو
- بديعة فلسفيّه
- نقل من كلام صدر المتألهين
- اشاره به بيان صدر المتألهين از عبارت منقول
- اشاره به بيان اينكه اگر علت بالذات به معناى متقدم متحقق نباشد واجب الوجود كه موجد همهء اشياء بود موجود نبود پس ممكن الوجود نيز محقق نباشد هذا خلف بالبرهان القطعى
- بشارة
- اشاره به اينكه چون جاعل بالذات در مرتبهء مجعول بالذات متحقق باشد بوجه الوجه لا لكنه و مجعول بالذات در مرتبهء جاعل بالذات باشد
- اشاره به آنكه بينونة صفتى در بين واجب و ممكن عين بينونة عزليه و ذاتيه بود نه آنكه توهم نمودهاند از صوفيه من الاتحاد الذاتى