بدايع الحكم (فارسى) — الصفحة ٢٣٦

بيان ايرادى از نگارندهء حروف بر جوابى كه صدر المتألهين از مناقشهء مذكوره فرموده است

به حسب اصل ذات قابليت تلبّس به حلى هر صورت باشد ، اگرچه آن صورتها كه در عرض يكديگر باشند در او مجتمع نتوانند شد ، پس هيولى در نزد اين دانايان - قدست اسرارهم - محلّى باشد كه به وجود از وجود صورت جدا باشد و منحاز ، و هر صورت كه در او بود ، يا بر او وارد شود در او حالّ بود ، پس او در جعل و وجود تابع جعل و وجود صورت نباشد ، پس جعل و وجود در او به اختلاف جعل و وجود در صورت مختلف نشود ، پس او به حسب شخص در وجود از صورت مطلقه به ماهى مطلقه اقوى باشد ، و در تحصّل وجودى از او اتم و اكمل بود ، اگرچه طبيعت صورت با وجود به آن جهت كه وجود اصل طبيعت مطلقه بود مأخوذ شود ، زيرا كه وجود نوعى و جنسى از وجود شخصى اضعف بود ، چنان كه وحدت نوعيه و جنسيه از وحدت شخصيه اضعف باشد ، و از آنجا كه افتقار هيولى به صورت به برهان ثابت بود و عدم افتقار او به صور ( 269 ) خاصه - يعنى به هويّات خاصه كه اشخاص صورت را بود - محقق طبيعت صورت به حسب اطلاق بدون اعتبار هويتى خاصه با او علت هيولى بود ، و حافظ او به حفظى وجودى - لازم آيد كه علت در وجود اضعف از معلول بود ، و قياس هيولى به جنس قياسى بود با فارق ، زيرا كه هر جنس از آن جهت كه جنس باشد در نزد محصلين مشائين با فصل از آن جهت كه فصل بود در وجود متحد باشد و به زوال فصل زايل شود ، اگرچه طبيعت معروضهء جنسيت نه از آن جهت كه جنس باشد بلكه به آن جهت كه ماده بود به زوال طبيعت معروضهء فصليّه ، نه به آن جهت كه فصل باشد ، بلكه به آن جهت كه صورت بود در مركبات خارجيه زايل نشود .

بيان ايرادى از نگارندهء حروف بر جوابى كه صدر المتألهين از مناقشهء مذكوره فرموده است

بيان ايرادى از نگارندهء حروف بر جوابى كه صدر المتألهين از مناقشهء مذكوره فرموده است

از اينجا ظاهر و منكشف مىگردد كه جواب دوم كه صدر المتألهين - قدس سره - فرموده است در جلى نظر و مفهوم ظاهرا خالى از مناقشه نباشد ؛ از آنجا كه مركّب اعتبارى را وجودى جز وجودات اجزاء نبود و وحدتى جز وحدات آنها نباشد ، چه مجموع من حيث المجموع را در آن مركبات وحدتى جز وحدت هيئت نباشد و هيئت از