انوار جليه در كشف اسرار حقيقت علويه (فارسى) — الصفحة ٢٧٥
بيان وجوه مناقشات وارد بر مبناى عرفا در تجدد عالم
مىيابند ، و هر طرفة العين ايجاد و اعدام ديگر واقع مىشود ، و اگرچه از غايت سرعت و اقتضاى تجدد فيض رحمانى مدت عمر خلق جديد دراز مىنمايد و ادراك آن اعدام كه در هر طرفة العين مىيابند نمىنمايند و پندارند كه همان وجود سابق است كه ممكنات را حاصل است و حال آنكه در نفس الامر نه چنين است چه در هر نفس مطلقا اشياء در خلق جديد و از نفس رحمانى وجود تازه مىيابند و در هر طرفة العين منعدم و موجودند و از غايت سرعت تجدد فيض هيچكس را علم به اين حال نيست .
بدان‌كه انسان واحد نيز از نفس خود نمىيابد كه در هر نفس نيست مىگردد و باز هست مىشود ، و زمان عدم بعينه زمان وجود مثل است ، مانند تجدد اعراض در دليل اشاعره . تمام شد عين عبارت بعضى از عرفا .
وجه مناقشه در اين بيان آن است « 1 » كه اگرچه امكان ذاتى مقتضى عدميّت ممكنات است نظر به انفس ذوات آنها ، و علت احتياج ممكنات است به علت فياضه .
و ليكن بعد از تحقق علت فياضه ماهيت ممكن موجود است در نفس الامر نه معدوم ، ولى موجود بالعرض است نه موجود بالذات چنان كه - مرّة بعد اولى و كرّة بعد اخرى - در اين وجيزهء شريفه به حد انكشاف آمده است .
و معدوميتش در اين صورت نظر به متن واقع و حاق اعيان نيست بلكه اتصافش به امكان ذاتى نيز در اين صورت نظر به متن واقع نيست ، يعنى با قطع نظر از تحقق علت فياضه و عدم تحقق آن موصوف به امكان ذاتى است .
و چون اين ملاحظه مرتبه‌اى از مراتب نفس الامر است ، پس اتصاف ماهيت به امكان ذاتى نيز به اين اعتبار به سبب نفس الامر است ، و الّا علت فياضه يا موجود است در متن واقع و حاق اعيان يا نه ، و از بينات است كه در ميانهء سلب و ايجاب واسطه به حسب متن واقع متصور نمىباشد .
بيان وجوه مناقشات وارد بر مبناى عرفا در تجدد عالم
بيان وجوه مناقشات وارد بر مبناى عرفا در تجدد عالم
پس ملخّص كلام بعضى از عرفا برمىگردد به اينكه عالم نظر به تحقق علت
( 1 ) . اولا عين ثابت به اصطلاح اهل عرفان كه به اعتبار تجلى حق موجود و به اعتبار تجلى به اسم ديگر به عدم ذاتى فرو مىرود ، غير از آن چيزى است كه مؤلف علامه از ظاهر كلمات اهل معرفت استنباط مىنمايد . عمدهء اشكال آن است كه سكنهء جبروت باقى ببقاء اللّه‌اند نه ابقاء اللّه و موجودند به وجود حق .