انوار جليه در كشف اسرار حقيقت علويه (فارسى) — الصفحة ٢٦٨
ابطال مسلك متكلمان از عامه در تجدد امثال در اعراض
حركات جوهريه و تحولات ذاتيه در كليهء عالم اجسام و جسمانيات - جوهرا و عرضا ، صورتا و مادتا ، سماويا و ارضيا ، معدنيا و نباتيا و حيوانيا و انسانيا - زيرا كه منكشف گرديد كه صور جوهريه متجدد بالذاتند و اعراض تابع جوهر و هيولا متقوّم به صور جوهر و متحرك در آن صور جوهريه است ، و نفوس از آن جهت كه نفوسند متعلق به مواد و مرتبط به ابداناند ، بلكه نفسيّت نفس عين جهت تعلّق به مواد است ، پس حكم نفوس در اين باب حكم طبايع صوريه است ، و اين همه موسوم به عالم خلق است .
پس عالم خلق بالكليهء اجزاء و اشخاصش در تجدد و انقضاء و در تبدّل و زوال است . ولى از اشراقات سابقه و لمعات ماضيه نيز منكشف گرديد كه در عين تجدد ثابتاند و در عين ثبات متجدد و در عين فنا باقيند و در عين باقى فانى و در عين ممات حيات دارند و در عين حيات ، ممات و در هر آنى ولادتى حاصل است كه در آن سابق نبوده است و در آن لاحق نخواهد بود ، ولى به نعت اتصال وحدانى تدريجى كه مساوق وحدت شخصى است نه به طريق تجدد امثال كه مذهب جماعتى از غير محصلين از متكلمين است در اعراض .
ابطال مسلك متكلمان از عامه در تجدد امثال در اعراض
ابطال مسلك متكلمان از عامه در تجدد امثال در اعراض
ملخّص آن مذهب اين است كه در هر آنى فردى از سواد مثلا در جسم حاصل است ، و در آن متصل به آن اول ، فرد ديگر حاصل است ، و در آن متصل به آن دوم ، فرد ديگر موجود است و هكذا . پس در آن دوم ، آن انعدام فرد اول ، و آن حصول فرد دوم است و هكذا ، و در ميان هيچ آنى و آن ديگر زمانى فاصله و امتدادى متحقق نيست ، بلكه زمان در نزد ايشان مركب از آنات متتاليه است كه هريك در مقام خود موجود مىباشد .
پس در حقيقت اشخاص آنات از يكديگر منفصل مىباشند ، و اتصال در ميانهء آنها ، از قبيل تماس اجسام متكثّره به يكديگر است ، پس افراد سواد ، كه هريك در آنى واقع است ، اشخاص متكثّره و امور منفصله مىباشند و در حقيقت اتصالى در ميانهء آنها متحقق نيست بلكه اتصال آنها نيز از قبيل تماس اجسام است .
و اصل اين مذهب مبنى بر تركيب اجسام است از اجزاى لا يتجزا ، و آن موجب تركيب سطوح و خطوط و مسافت و حركت و زمان از اجزاى لا يتجزا