انوار جليه در كشف اسرار حقيقت علويه (فارسى) — الصفحة ١٠٩
تفريع لطيف و تحقيق شريف
ينبغى و وصول به حقيقتش كما هو ، به قريحهء لطيفه و فطرت ثانيه و مجاهدات نفسانيه و رياضات علميه محتاج است .
ذو العينين باش تا در عين وحدتبينى كثرت بينى و در عين كثرتبينى وحدت بينى ، برزخى باش تا بينى كه « جفّ القلم بما هو كائن » با « كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ » « 1 » چگونه سر از گريبان وحدتبينى بيرون آورده در عين افتراق ، اجتماع ، و در عين اجتماع افتراق دارند .
رقّ الزجاج و رقتّ الخمر * فتشابها و تشاكل الأمر
فكأنها خمر و لا قدح * و كأنها قدح و لا خمر
از صفاى مى و لطافت جام * بهم آميخت رنگ جام و مدام
همه جام است و نيست گوئى مى * يا مدام است و نيست گوئى جام
تفريع لطيف و تحقيق شريف
تفريع لطيف و تحقيق شريف
بدانكه توحيد در صفات اضافيه و افعال حقيقيه ، لازم دارد توحيد در فياضيت و فاعليت را - چنانكه مقتضاى فحص و برهان و مستفاد از مشكات نبوت و ولايت و مذهب و معتقد اساطين حكمت و معرفت است - با اعتقاد به اينكه در عالم وجود علل متكثره و فواعل غير محصوره متحقق است .
و اينكه هر وجودى را اثر خاصى مترتب است كه بر ديگرى مترتب نيست .
چه بسيار از موجودات كه در ميانهء آثار آنها تباين بلكه تنافى و تضاد ثابت است .
نمىبينى كه اثر آتش سخونت و اثر آب رطوبت و اثر هوا برودت و اثر زمين يبوست است ، و تحقق تضاد در ميانهء اين آثار از بيّنات است .
هر مرتبه از وجود حكمى دارد * گر حفظ مراتب نكنى زنديقى
به اين لطيفهء الهيه اشاره است در كلام مجيد : « وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ » « 2 » ، « وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى » « 3 » .
( 1 ) . سورهء الرحمن ( 55 ) ، آيهء 29 . ( 2 ) . سورهء الانسان ( 76 ) ، آيهء 30 . ( 3 ) . سورهء انفال ( 8 ) ، آيهء 17 .