تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — الصفحة ٨٣
فهرست عقايد گروههاى مسلمان در مورد صفات الهى
گوناگون و پديد آمدن انواع موجودات ، و متناسب بودن اجزا و اوضاع و احوالشان با نيازمندى بقا و رابطهء درستى كه با يكديگر دارند . سوم از اين راه كه مردم صفات غيرمحسوسى را در خودشان مىيابند و نداشتن اين صفت‌ها را ، كم‌وكاست در هستى خود مىبينند ، مانند دانائى و توانائى و جز آن .
پس از آن كه با اين‌گونه دليل‌ها وجود صفاتى ، براى ذات الهى پذيرفته شد ، بحث‌هاى ديگرى پيش مىآيد ، كه از اين قرارند :
الف ) صفاتى كه دربارهء خداوند گفته مىشود ، مانند عليم و قدير ، و سميع و بصير ، و مانند آنها آيا الفاظى تشريفاتى هستند و هيچ مفهومى ندارند ، يا داراى مفاهيم مىباشند .
ب ) چنانچه مفاهيمى داشته باشند ، آيا صفات حقيقى هستند ، يا از نسبتى كه ميان او با موجودات هست ، اين مفاهيم برخاسته است ، و صفات اضافى مىباشند .
ج ) در صورتى كه صفات حقيقى باشند ، آيا مصداق ذاتى و وجودى آنها ، با وجود خود ذات يكى است ، يا وجود ديگرى غير از وجود خود ذات دارا هستند .
د ) هرگاه داراى وجود ديگرى غير از وجود خود ذات باشند ، آيا وجودشان عارض بر ذات و پيوسته و قائم به وجود خود او است ، يا داراى وجودهائى جدا از ذات و مستقل هستند و به او نسبت داده مىشوند . و از اين گفتگوها ، چندين عقيده ميان مسلمانان پديد آمد .
فهرست عقايد گروههاى مسلمان در مورد صفات الهى
فهرست عقايد گروههاى مسلمان در مورد صفات الهى
در اول صفات سلبيه گذشت كه گفتگو كردن از رابطهء صفات با ذات مربوط به بحث توحيد در قدم ذات است ، زيرا از يك‌سو ، دليل ثابت مىكند ، كه خداوند ، بايد صفت‌هائى متناسب با كمال وجود ، و خوب و درست انجام دادن كارها ، داشته باشد ، و از سوى ديگر اگر صفاتى براى او باشد ، از دو حال بيرون نيست : يا وجود اين صفات قديم است ، و يا حادث است ؛ اگر وجود اين صفات قديم باشد ، تعدد قدما لازم خواهد آمد ، و توحيد در ديرينه بودن ذات باطل خواهد شد ؛ و چنانچه وجود اين صفات حادث باشد ، جنبهء پذيرشى و تأثر و نقص قبلى و دگرگون شدنى بودن موجوديت ذات ، حاصل خواهد شد ، كه باز آن هم ، با بلا آغاز بودن وجود ذات ناسازگار است ؛ به همين ملاحظه ، متكلمان اسلامى ، درصدد برآمدند ، راه‌حلى براى چنين مشكلى پيدا كنند ؛ و هرگروهى از آنان در اين‌باره به چيزى اعتقاد كردند :
1 - پاره‌اى از گروه معتزله آنها را الفاظى بدون مفهوم تصور كردند .