تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — الصفحة ٦١
اختلاف آرا در اين كه خداوند چه چيزهائى را مىداند
آن كه آفريننده و نگهدارنده‌اى توانا و دانا و بينا سازنده و نگهبان آنها باشد ؛ و با اين دليل نيز صفت علم را براى خداوند ثابت مىكنند « 1 » .
اختلاف آرا در اين كه خداوند چه چيزهائى را مىداند
اختلاف آرا در اين كه خداوند چه چيزهائى را مىداند
همچنان كه در صفت قدرت اين اختلاف ميان متكلمان اسلامى روى داد كه خداوند بر چه كارهائى توانا مىباشد و گذشت . در مورد صفت علم نيز با آن كه در چندين جاى قرآن آمده است : « وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ » * و از آن بر مىآيد كه هيچ چيز از احاطهء علم خداوند بيرون نيست ، با اين همه گروهى در آن گفتگو كرده‌اند ، و پاره‌اى از اختلافات آنان چنين است :
1 - به معمر بن عباد سلمى نسبت داده شده است كه او گفت : خداوند از هستى خود آگاه نيست ؛ زيرا علم نوعى رابطه ميان چيزى با چيز ديگر است ؛ براى اين كه علم نسبت است ، و نسبت ميان دو چيز تحقق‌پذير است ، پس علم به ذات ، يا خودآگاهى هيچ مفهومى ندارد « 2 » ، و شايد او به علم حضورى در برابر حصولى توجهى نداشته است .
2 - و نيز به معمر نسبت داده شده كه گفت : موجود بلا اول كه پيش از همه است ، از چيزهاى ديگر هم آگاه نيست ، زيرا غير آگاهى فرع بر خودآگاهى مىباشد ، و تا چيزى از هستى خود آگاه نباشد ، چگونه از هستى چيز ديگرى آگاه خواهد بود .
3 - قول ديگر اين است ، كه او از هستى خود آگاه است ، اما از چيزهاى ديگر ناآگاه است ؛ زيرا اگر او از همه چيز آگاه باشد ، بايد اجزاء بىپايان در او باشد تا در هر يك از آن جزءها ، صورت علمى يكى از دانسته‌هايش نقش بندد . « 3 »
4 - قول ديگرى هست ، كه خداوند ، به كارهائى كه پس ازين ، سر خواهد زد آگاه نيست ، دليلش اين است ، كه تا كارهائى سر نزده باشد ، و چيزهائى موجود نشده باشند ، از يكديگر جدا و مشخص نيستند ، و علم هميشه به چيزى كه موجود باشد ، تعلق مىيابد ، نه به چيزهاى معدوم بنابراين علم به وقايع آينده هيچ تحقق‌پذير نيست .
( 1 ) اين قسمت از كشف المراد علامه ص 174 و باب حادى عشر ص 15 و شرح مواقف ايجى ص 592 اقتباس شده است . ( 2 ) اين عقيده به نظام معتزلى هم نسبت داده شده است جلد اول ملل و نحل شهرستانى ص 92 . ( 3 ) و به اصطلاح امروز بايد داراى سلول‌هاى مغزى بىپايان باشد .