تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — الصفحة ٤٩٥

3 سخن در دردمنديها است « 1 » فصل در اين كه كداميك از دردمنديها خوبند

و هيچ يك از ما بسا باشد جز با دردناك كردن كمتر از آن ، نتواند از زيان‌بردن كسى پيشگيرى كند ؛ پس اگر بتواند ، بدون هيچ دردناكى ؛ از زيان پيشگيرى كند به مانند موجود بلاآغاز برتر از همه خواهد بود . و دردناك كردن بر او روا نمىباشد .

و نيز براى اين كه شرط ديگر زيانى كه با دردناك كردن ، از آن پيشگيرى مىشود ، اين است كه ديگرى به جز خود پيشگيرىكننده ، آن زيان را پديد آورده باشد ، و ما مىدانيم ، كه هيچ زيانى نيست مگر آن كه خداوند برتر از همه ، بدون وارد كردن زيان ديگر ، مىتواند از آن پيشگيرى كند ؛ پس همين زيانى را كه با آن از زيان ديگر پيشگيرى مىشود ، بد مىگرداند ، چه آن زيان‌كار خود او باشد ، يا كار بندگانش باشد .

و شرط ديگر كه بايد زيان پيشگيرىشده را ديگرى به جز پيشگيرىكننده ، پديد آورده باشد ، بدى پيشگيرى كردن خداوند برتر از همه را با زيان رساندن ديگر فراهم مىكند .

و با پذيرفتن آنچه انديشيديم ، كه اگر كسى ديگرى را از فرورفتن زير دريا ، رها كند و دستش را بشكند ، و شدنى باشد كه بدون شكستن دستش او را رهائى بخشد ، ستمگر به او مىباشد ، و بايد براى شكستن دستش به او چيزى بپردازد .

و گروهى با اين سخن ناهماهنگى كرده و گفته‌اند ، او ستمكار نيست و بيهوده‌كار است ؛ و سخن ما از اين‌رو درست است كه گفتيم جز در هنگامى كه بدون دست شكستن ، رهائىبخشيدن او ، شدنى نباشد ، كار خوبى نيست و در چنين هنگامى خوب است و پرداختن چيزى هم به جاى دست شكستن ، بر او نمىباشد .

زيرا اگر بدى اين كار براى بيهوده بودنش باشد ، و برشكنندهء دست نباشد كه به جاى دست شكستن چيزى بدهد ، بايد به مانند سود رساندن باشد ؛ زيرا كسى كه ديگرى را براى سود رساندن به او ، دردناكش مىكند ، و شدنى باشد بدون دردناك كردن ، آن سود را به او برساند ، به سودى كه مىرساند ، از ستمكارگى بيرون مىرود ، و بيهوده‌كارى كرده است ؛ پس بنابراين هر دو جا برابر مىباشند ، با آن كه