تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — الصفحة ٩٥

[ سوم ] توحيد در عمل و نداشتن شريك در كار

مانند يكديگر باشند .

علاوه بر آن ، هر يك از آن جزءها كه مشترك ميان آن دو است ، بايد مشتمل بر اجزائى باشد ؛ زيرا جهت اشتراك ، با جدا بودن و اختصاص داشتن به هريك از آن دو ذات ، غير از يكديگر است ؛ و بنابراين مشتمل بر جزءهاى بسيار ، خواهند بود .

و هرچه جزء داشته باشد نيازمند به وجود اجزاء داخلى خود ، و نيز نيازمند ، به تركيب‌كنندهء آن اجزا مىباشد ، پس هيچ يك موجود بىنياز و مستقل ، و بلاآغاز نخواهند بود .

[ سوم ] توحيد در عمل و نداشتن شريك در كار

[ سوم ] توحيد در عمل و نداشتن شريك در كار

چنان كه در آغاز صفات سلبيه گفته شد ، يكى از جنبه‌هاى توحيد ، نداشتن شريك در كار و عمل است و در كتب فلسفى و كلامى ، زير عنوان « توحيد إله عالم » ذكر مىشود ، و آنچه از آن در نظر است ، اين است ، كه اداره‌كننده ، و نظم‌دهندهء عالم وجود ، بيش از يكى نيست ، و آن خداوند جهان و جهانيان است .

نفى شريك در كار ، براى از بين بردن چند عقيدهء كهن است ، كه ميان گروههائى رواج داشته است :

اول ) معتقدان به ارباب انواع بودند ، كه هرحالت و صفتى را براى انسان است ، به يك مبدأ روحانى نسبت مىدادند ، و هر نوع از حادثه‌هاى دسته جمعى را از مبدأ خاصى مىپنداشتند .

دوم ) معتقدان به يزدان و اهريمن بودند ، كه آنها را دو مبدأ مستقل و هم‌سنگ يكديگر مىشمردند ، يكى را مبدأ خير ، و ديگرى را مبدأ شرور و آفات مىشناختند .

سوم ) ثنويون اصطلاحى جديد ، يا معتقدان به نور و ظلمت و مانويان بودند ، كه يكى مبدأ روشنى ، و دانائى و زيبائى و تندرستى است و ديگرى را مبدأ تاريكى و نادانى و زشتى و بيمارىها و آفت‌ها مىشمردند ، و شيخ طوسى يكايك اين‌ها را نام برده و عقايد آنها را در اين كتاب باطل كرده است .

متكلمان اسلامى براى باطل كردن همهء اين عقايد دليل جامعى آوردند ، و آن را ( دليل تمانع ) خواندند كه از آيهء قرآن گرفته شده است :

« لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا » . « 1 »

( 1 ) سورهء انبيا آيهء 22 .