نگرشى بر مقاله بسط و قبض تئوريك شريعت دكتر عبد الكريم سروش (فارسى) — الصفحة ١٥٦

استعمال لفظ در معناى مجازى كمتر از استعمال آن در معناى حقيقى نيست

گرچه بعداً كتب بسيارى نوشته شد ، و بعضى از آنها همانند « مِصباحُ المنير » ، و « صَحاحُ اللُغَة » و « لِسانُ الْعَرَب » إنصافاً تحقيقيتر ، و به واقع نزديكتر ، و بيشتر مورد وثوق و اطمينان هستند ، ولى معذلك « الكتاب » سيبويه و كتاب « العَين » خليل ، مقام صدريّت بر همهء كتب را حائز ميباشند .

بارى ، آوردن مقصود و مرام به لفظ مجاز از بهترين انواع مكالمه در محاورات است . فلهذا گفته‌اند : كَلامُ الْبُلَغآءِ مَشْحونَةٌ بِالْمَجازات « گفتار مردم بليغ ، سرشار است از استعمال كلمات مجازى . »

استعمال لفظ در معناى مجازى كمتر از استعمال آن در معناى حقيقى نيست

استعمال لفظ در معناى مجازى كمتر از استعمال آن در معناى حقيقى نيست

استعمال لفظ مجاز بقدرى زياد است كه شايد از جهت وسعت ، به قدر استعمال لفظ در معناى حقيقى خود باشد . روى اين اصل زَمَخْشَرىّ كتابى در لغت نگاشته است و آن را « أساسُ الْبَلاغَة » نام نهاده است .

اين كتاب فقط متكفّل تميز و تشخيص معانى حقيقيّه از معانى مجازيّه است ، كه به ترتيب حروف تهجّى هر مادّه را آورده است . و در ابتدا معانى حقيقيّهء آن را بر شمرده و سپس يكايك از معانى مجازيّه را كه در كلام عرب و أمثله و اشعار و قرآن كريم وارد شده است در تحت عنوان : وَ مِنَ الْمَجاز برميشمارد .

همين لطافت و عظمت نكته‌هاى استعاره‌اى و مجازى بود كه عبدُ اللهِ بْن مُقَفَّع ايرانى - كه در لغت عرب چنان استاد و چيره دست شده بود كه در آن زمان از جهت گسترش علم و اطّلاع بر ادبيّات عرب براى وى نظيرى را نميتوان يافت - را از معارضه و مقابلهء با قرآن به كنار زد ، و بر خاك مذلّت و سرافكندگى فرو نشاند .

وى با چند تن از يارانش كه در صدد معارضهء با قرآن بر آمدند ، پس از مرور به آيات قرآن چون به اين آيات مرورشان افتاد :

وَ قِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَ يا سَماءُ أَقْلِعِي وَ غِيضَ الْماءُ وَ قُضِيَ الْأَمْرُ