نگرشى بر مقاله بسط و قبض تئوريك شريعت دكتر عبد الكريم سروش (فارسى)
- المؤلف: السيد محمد حسين الطهراني
- الوفاة: 1416
- القسم: المنطق والفلسفة
- الناشر: موسسه ترجمه و نشر دوره علوم و معارف اسلام - تهران- ايران
فهرس الكتاب
- مقدمه :
- اشكالات دهگانهء وارده بر مقاله‌اى بعنوان « بسط و قبض تئوريك شريعت »
- إشكال اوّل ؛ « أصالت و ابديّت دين إلهى و محدوديّت فهم بشرى »
- بنا بر روش و ممشاى اين مقاله ، از ثبات دين جز اسمى باقى نخواهد ماند
- علوم تجربى نميتواند تعبّد را از ميان بردارد
- ايمان به غيب و فرشتگان عالم عِلوى ، شرط تقوى و رستگارى است
- إشكال دوّم ؛ « عظمت و تقدّم علوم اسلامى بر علوم امروزى »
- استعمال لفظ « قديم » و « جديد » از حربه‌هاى استعمار است
- علوم و معارف اسلام مندرس نميشود
- آيات وارده در قرآن كريم كه بشر را تشويق به آموختن علم حكمت مينمايد
- تعريف و تمجيد اسلام از حكماى يونان ، و نزول سوره لقمان
- قيام فلاسفه إلهى يونان ، عليه مادّيّون
- ضرر غرب در عدم توجّه به توحيد و معارف و اخلاق ، بواسطه ترك فلسفه إلهى
- گفتار آلكسيس كارل در ضرر بشريّت بواسطه تمدّن و فرهنگ جديد
- حقّ بزرگ فلاسفه اسلام در پاسدارى از توحيد و قرآن
- جمع كردن صدر المتألّهين بين عقل و شرع و شهود
- لزوم زنده داشتن تدريس « أسفار أربعه » در حوزههاى علميّه
- تهيدستى فلسفهء غرب و فلاسفهء غربى
- قول به عدم احتياج به علوم عقليّه ، همانند قول عمر : « حَسْبُنا كتابُ الله » است
- اهتمام شديد حوزه نجف در تدريس فلسفه و عرفان
- عبارات مقاله بسط و قبض تئوريك شريعت در ردّ فلسفه إلهى
- بحث در إلهيّات و فلسفه ما بعد الطّبيعة ، ربطى به بحث در طبيعيّات ندارد
- فلسفه ما بعد الطّبيعة بر اساس قواعد ثابت منطقى است و طبيعيّات اثرى در آن ندارد
- اشكال وارد بر صاحب مقاله ، در جدا كردن وظائف طبيعت از ماوراى طبيعت
- علماءِ اسلام ، برجسته‌ترين دانشمندان ، و پدران علوم طبيعى هستند
- [ . جابر بن حيّان ، ذو النّون مصرى و أبو زكريّاى رازى ، پايه گذاران علم شيمى هستند ]
- پيشگامى مسلمين و عظمت آنان در علم فيزيك
- تبرّز و ظهور أبو ريحان بيرونى ، در مسائل فيزيك و هيئت و نجوم
- ترازوى أبو ريحان بيرونى ، و تحقيقات او درباره چاه آرتزين
- قانون ظروف مرتبطه در علم فيزيك ، كشف أبو ريحان است
- نبوغ أبو ريحان در فلكيّات و علم نجوم
- [ اصول علم نقشه كشى از ابتكارهاى أبو ريحان است ]
- أبو ريحان قائل به سكون زمين نبوده است
- استخراج جَيب ( سينوس ) يك درجه ، از اكتشافات أبو ريحان است
- اكتشافات جديد أبو ريحان در مسائل رياضى و هيئت
- خواجه نصير الدّين طوسى : مدوِّن زيج إيلخانى
- تقدّم مسلمين در علم طبّ و داروسازى
- فوائد و مزاياى طبّ قديم و ضررهاى پزشكى امروز
- مضرّات پزشكى جديد كه بر اساس تكنولوژى امروز ترتيب يافته است
- اختراع دستگاه‌هاى جديد در پزشكى ، از حذاقت طبيب ميكاهد
- إشكال سوّم ؛ « اساس حوزههاى علميّه بر قرآن و عرفان است »
- شرح إشكال ، در ضمن سه مطلب
- مطلب أوّل : مراد و مقصود از علمى كه در اسلام بدان توصيه شده است كدام است ؟
- مدّت عمر انسان محدود است و بايد صرف آموختن علم مفيد كند
- وسعت علوم موجب انتخاب بهترين آنهاست
- لزوم تحصيل علوم أهمّ و ترك علوم مهمّه ، به ضرورت تنگى وقت
- مراد از علم نافع و علمى كه شارع بدان ترغيب نموده است
- اشرف و افضل علوم ، علم معرفة الله است
- « اى دل به هرزه دانش و عمرت به باد رفت »
- علوم طبيعى ، حسّى و خيالى بوده و در آنها اثرى از تكامل نفس نيست
- توسعه علوم تجربى بدون ربط با خدا ، بر ضرر بشريّت است
- آلكسيس كارل : رهروان طريق دانش از پيش نميدانند به كجا كشانده ميشوند !
- مطلب دوّم : حوزههاى علميّه بر چه اساس تشكيل شده است ؟
- علّت تشكيل حوزههاى علميّه دينيّه ، وصول به اهداف عاليه قرآن بوده است
- علّت تأسيس دانشسراى عالى و دانشكدهء إلهيّات و معقول و منقول ، مبارزه با حوزهء علميّه بود
- خواسته استعمار ، از ميان رفتن قرآن است
- مطلب سوّم : انتظار حوزه علميّه از مربيّان و گردانندگان آن چيست ؟
- حوزههاى علميّه براى تربيت فقيه عارف بالله است
- علوم دينيّه بايستى براى راهيابى به عرفان خداوند باشد تا دل از انوار إلهى منوَّر گردد
- علم مجازى همچون ناودانِ سوراخ است ، و علم حقيقى همچون آب حيات
- روايات دربارهء صاحبان علوم ظاهرى و مجازى
- « كليد گنج سعادت قبول اهل دل است »
- إشكال چهارم ؛ « إعراض روشنفكران از مبانى اسلامى ، در اثر فرهنگ خارجى »
- پاسخ گفتار مقاله بسط و قبض ، گفتار مؤلّف كتاب « راه طىّ شده » است
- علوم و معارف اسلامى در عصر مشروطيّت و بعد از آن ، در حدّ كمال بوده است
- إشكال پنجم ؛ « مجاز و استعارهء قرآن ، عين صدق و بلاغت است »
- إشكال بر صاحب مقاله ، عدم فرق ميان مجاز و دروغ است
- بحث دربارهء معناى حقيقى و مجازى ، و صدق و كذب
- استعمال لفظ در معناى مجازى كمتر از استعمال آن در معناى حقيقى نيست
- كلمات أعلامِ از محقّقين دربارهء مجازات قرآن
- كنايه و مجاز ، بليغتر از تصريح و حقيقت هستند
- نسبت ميان حقيقت و مجاز با صدق و كذب ، عموم و خصوص من وجه است
- كلام و إشكال در فهم صاحب مقاله از مجازات قرآن
- شواهدى از سكّاكى در استعمال أفعال در معناى مجازىِ : ارادهء افعال
- در بعضى از موارد ، حمل لفظ بر معناى حقيقى بعيدتر است از معناى مجازى
- إشكال ششم ؛ « تعدّى از ظهورات قرآن ، إسقاط حجّيّت قرآنست »
- تفسير « پرتوى از قرآن » جنزدگى را به بيمارى صرع و يا ميكربى تفسير نموده است
- تفسير و توجيهى كه براى « يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ
- نواحى چهارگانهء إشكال بر صاحب مقاله در اين مبحث
- ناحيهء اوّل : كشف پزشكى توان نفى علل ماوراء طبيعت ، و يا مقابلهء با ظاهر قرآن را ندارد
- صاحب تفسير « المَنار » تأثير جنّ را در مرض صرع انكار دارد
- شيطانزدگى إجمالًا در مورد جنون متحقّق است
- إشكال استاد علّامة طباطبائى بر آنكه : استناد جنون به خدا إشكال دارد
- گفتار صاحب تفسير « روح المعانى » دربارهء مسّ شيطان ، قريب به نظريّهء علّامه است
- استشهادات تفسير « روح المعانى » بر تخبّط از شيطان و جن زدگى
- آيه « وَ ما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ »
- ناحيهء دوّم : قرآن ميگويد : انس و جنّ دو گروه با شعور و قابل خطاب و تفهيمند
- انسان و جنّ ، دو موجود مادّى و داراى پيامبر مشتركى از انسان هستند
- شرح حال جنّ ، در سورهء جنّ از قرآن كريم
- آيات قرآن راجع به اسلام و كفر جنّيان
- به تمام افراد جنّ مثل انسان تكليف مىشود ؛ و جهنّم و بهشت پاداش عمل است
- انسان از جنّ قويتر است ؛ لهذا پيامبر جنّيان از انسان است
- مفسّر قرآن بايد عارف به لسان قرآن باشد
- مفسّر عاليقدر اسلام : علّامهء طباطبائى در شهرهاى عرب مشهورتر است از ايران
- پناه بردن به خدا از شرّ وسوسه‌هاى شياطين جنّى و إنسىّ
- تعويذ رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم به معوِّذتين و آية الكرسىّ
- نمونه‌هائى از مشاهدهء خارجى جنّيان در زمان ما
- داستان إحضار جنّ توسّط آقاى بحرينى در محضر حضرت علّامهء طباطبائى ( قدّه )
- مشاهدهء آثار جنّيان در مشهد مقدّس توسّط آية الله حاج شيخ محمّد كاظم دامغانى
- ناحيهء سوّم : حجّيّت ظهورات قرآن بنابر اصل عقلائى غير قابل ترديد
- روايات وارده در عدم جواز تفسير به رأى ، فوق حدّ تواتر است
- ناحيهء چهارم : تأويل و توجيه علوم غيبيّه ، در اصل همان روح مكتب مادّيّون است
- حكمت و عرفان و شرع ، همگى از يك منبعند و متّفقاً دلالت بر يك چيز دارند
- إشكال هفتم ؛ « برهان علّامهء طباطبائى در استناد علل طبيعى به علل مجرّده »
- كلام استاد علّامهء طباطبائى در وجود سلسله علل طوليّه بين خداوند و موجودات طبيعيّه
- إشكال صاحب مقاله بر گفتار حضرت استاد علّامهء طباطبائى ( قدّه )
- جهات عديدهء إشكال بر صاحب مقاله
- جهت اوّل : حقّانيّتِ حقّ ، مشروط به پذيرش همگان و نداشتن مخالف نيست
- كلام استوار ، گفتارى است كه بر اصل برهان و اوّليّات پيريزى شود
- جهت دوّم : علل طوليّه در حوادث ، مستفاد از آيات قرآن است
- قرآن براى حوادث ، علل طبيعى قائل است و همه را مستند به خدا ميداند
- قرآن ، علل طبيعيّه را در تحت علل مجرّده و مستند به آنها ميداند
- تمام امور و حوادث در تحت نظر و تدبير فرشتگان است به امر خداوند
- ملائكه‌اى كه قرآن كريم نسبت تدبير امور را به آنها ميدهد
- أصناف فرشتگان مأمور به شؤون مختلف جهان ، و تفسير « وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً
- ملائكه واسطهء بين خداوند و مخلوقات هستند در بدء و عود
- وجود ملائكه عنوان وساطت بين خدا و خلق را دارد ، بدون منافات با استناد به علل مادّيّه
- فرشتگان ، واسطهء محضه هستند ؛ و در عمل هيچگونه استقلال و استكبار ندارند
- بين وساطت ملائكه در تدبير امور و بين عبادت و تسبيح آنان تنافى نيست
- تفسير « وَ الصَّفَّتِ صَفًّا » كه مراد ملائكهء وحى هستند
- مراد از « وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً
- ( وظائف و شؤون ديگر ملائكهء سماوى ، در تعبيرات قرآن كريم )
- معاونت فرشتگان در غزوهء بدر ، و در قضيّة افشاء سرّ رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم
- كيفيّت تمثّل ملائكه بر حسب اختلاف اذهان ، مختلف است
- جهت سوّم : منطق قويم و مقدّمات برهانى شخص حكيم ، براى همه الزام آور است
- سرباز زدن از اصول عقليّة برهانيّه ، اعتراف به جهالت و كوردلى است
- إشكال هشتم ؛ « منطق قرآن ، حجّيّت عقل و يقين است نه فرضيّه‌هاى وهمى »
- إشكال صاحب مقاله بر علّامهء طباطبائى ( قدّه ) در حفظ ظاهر شرع و تقديم آن بر فرضيّه‌هاى علمى
- تجربيّات علمى ، تكامل انواع را نشان ميدهد ؛ نه تطوّر و تبدّلشان را
- تئوريها تا با ادلّهء مُتقنه به ثبوت نرسند فرضيّه‌اند نه قانون
- قطع و يقين ، ذاتاً حجّت است ؛ و عقل امر به پيروى از آن دارد
- عقل قبل از شرع حجّت است ؛ و خدا دو حجّت دارد
- روايات وارده در تقدّم عقل بر شرع
- عقل ، اوّلين حجّت ميان خدا و بندگان است
- حجّت خدا بر بندگان ، پيغمبر است و حجّت در ميان بندگان و خدا ، عقل
- روايت نفيس حضرت موسى بن جعفر عليهما السّلام در حجّيّت عقل
- إشكال نهم ؛ « فطرت ، راه تكوينى كمال ؛ و أحكام فطرى رسانندهء به كمالند »
- ردّ فتواى مشهور مالكيّه ، به آياتى است كه دربارهء قوم لوط وارد شده است
- وقاحت و قباحت وطى زنان از غير محلّ توالد و تناسل
- « فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ
- ايجاد امراض مهلكه از جمله ايدز در نتيجهء آميزش غير مشروع
- زنا همچون لواط ، خلاف فطرت و ممنوع است
- غيرت بر ناموس و محافظت زنان و حجاب بانوان ، از احكام اوّليّه است
- أشعار وافى عراقى دربارهء غيرت مردان و حجاب بانوان
- شراب خوردن ضدّ حكم فطرت و عقل مستقلّ و شرع قويم است
- صراحت آيات كريمهء قرآن بر حرمت شرب خمر
- رباخوارى از مصاديق روشن أحكام ضدّ فطرت است
- عبارات اكيد و شديد قرآن مجيد در حرمت ربا
- شرح نفيس علّامه آية الله طباطبائى در پيرامون ربا و آيه ربا
- إفادات علّامهء طباطبائى در عموميّت مفاد « فَلَهُ ما سَلَفَ وَ أَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ
- لطائف آيات وارده در حرمت ربا به نظر آية الله علّامهء طباطبائى ( قدّه )
- فطرت ، راه تكوينى هر انسان به سوى كمال مطلوب خود مىباشد
- بحث متين علّامهء طباطبائى ( قدّه ) در ملاك تشخيص أحكام فطرت و مسائل فطريّه
- « تنبيهات » ؛
- تنبيه اوّل : وصول به جزئيّات أحكام فطرت براى عامّهء بشر غير مقدور است
- عقل ، أحكام كلّى فطرت را ادراك مىكند
- تنبيه دوّم : فطرت ، مطابق با عقل انسانى است نه عقل حيوانى
- تنبيه سوّم : دو قاعدهء ملازمهء بين أحكام عقليّه و شرعيّه ، در أحكام فطرى نيز صادقاند
- تنبيه چهارم : أحكام اضطراريّه همانند غير آنها فطرى هستند
- جميع أحكام اوّليّه و ثانويّة اضطراريّه ، أحكام فطرت محسوب ميشوند
- تنبيه پنجم : فرق حقيقت علم و اخلاق ، فرق امور حقيقيّه و اعتباريّه است
- مطالب صاحب مقالهء بسط و قبض در كتاب « دانش و ارزش »
- إشكال صاحب مقاله بر حضرت علّامه در خلط ميان « هست » و « بايد »
- مطالب كتاب « دانش و ارزش » در بيان عبارات حضرت علّامهء طباطبائى ( قدّه ) دربارهء ادراكات اعتبارى
- إشكال مؤلّف كتاب « دانش و ارزش » بر علّامه ، ناشى از عدم فهم معناى « اعتبارى » است
- تشريح و تحقيق در معناى اعتباريّات و قيامشان به حقائق
- در نزد علّامه ، هر اعتبارى بر حقيقتى استوار است
- امور اعتباريّه محلّشان ذهن است ولى حكايت از خارج ميكنند
- حقائق خارجيّه ، در امور اعتباريّهء ذهنيّه مؤثّر هستند
- خبط مؤلّف « دانش و ارزش » در عدم حجّيّت قياسى كه بر پايهء برهان عقلى باشد
- تنبيه ششم : موضوع اوّل : تفسير نادرست آيه فطرت ، از مؤلّف « دانش و ارزش »
- عقل مستقلّ ، حكم به لزوم متابعت از فطرت مينمايد
- معناى فطرت ، بنابر اصل اشتقاق لغت عرب
- كلام اساطين عربيّت : راغب و ابن أثير و زمخشرى در معناى فطرت
- در امور اعتبارى ، فرقى بين « بايدها » و « نبايدها » نيست
- موضوع دوّم : ادّعاى مؤلّف « دانش و ارزش » مبنى بر عدم استنتاج بايدها و نبايدهاى قرآن از مسائل علمى
- اخلاقيّاتى در قرآن كريم كه مستند به مسائل علمى است
- تفاوت مرد و زن در أحكام و تكاليف ، بر اساس اختلاف سازمان وجودى و طبيعى آنهاست
- خبط و مغالطهء صاحب كتاب « دانش و ارزش » در سبب اختلاف حقوق مرد و زن
- إشكال دهم ؛ « نظريّهء تبدّل انواع ، صرف فرضيّه بوده و دليل قطعى ندارد »
- صاحب مقالهء بسط و قبض تئوريك شريعت ، قائل به مذهب داروين است
- نظريّهء تكامل در انواع ، فرضيّه‌اى است كه به ثبوت علمى نرسيده است
- داروين در ارائه منتهى شدن انسان به بوزينه دليل قطعى ندارد
- آنچه در نزد مسلمين از مشابهت بين انسان و بوزينه ثابت است ، بيشتر از آنست كه از داروين نقل شده است ؛ با اين حال حكم به اتّصال و توليد نميكنند
- بيان حضرت صادق عليه السّلام در « توحيد مفضّل » در شگفتى خلقت بوزينه
- در اشتراكات بوزينه با انسان ، بنا به نقل « حيوة الحيوان » دَميرى
- شخص حكيم و واقع‌گرا ، عقل و يقين را به فرضيّه‌هاى غير برهانى نمى فروشد
- مطايبه مؤلّف با كسى كه قائل به انتهاء نسل بشر به ميمون بود
- [ خاتمه ]
- در مقاله بسط و قبض به قرآن كريم و حجّيّت آن و ابدى بودن آن ايراد شده است
- كتاب « آيات شيطانى » و نوشته‌هائى نظير « مقالهء بسط و قبض » از يك چشمه آب ميخورند
- از تحريف ظاهر قرآن بدتر ، تحريف معنى و مراد آنست
- احتجاج قيس بن سعد بن عبادة با معاويه در مدينه
- برشمردن قيس براى معاويه ، فضائل أمير المؤمنين عليه السّلام را
- غضب نمودن معاويه و امر نمودن او به سبّ أمير المؤمنين عليه السّلام
- بحث ابن عبّاس با معاويه در مدينه درباره حجّيّت قرآن
- والى ساختن معاويه ، زياد را بر عراقين ، و سخت شدن امر بر شيعيان
- بنى اميّه قيامشان براى از ريشه بركندن قرآن بوده است
- « تو مترس از نسخ دين اى مصطفى »
- خداوند براى هر پيغمبرى در راه رسيدن به مقصود ، مشكلاتى ايجاد مينموده است
- قرآن و پاسداران آن ، أبدى هستند
- حكومت يزيد استبداد محض ، و براى هدم قرآن بود