توحيد علمى و عينى در مكاتيب حكمى و عرفانى ( به ضميمه تذييلات) (فارسى) — الصفحة ١٩٣
تذييل چهارم بر مكتوب چهارم حضرت شيخ قدّس الله نفسه
تذييل چهارم بر مكتوب چهارم حضرت شيخ قدّس الله نفسه
تذييل چهارم بر مكتوب چهارم حضرت شيخ قدّس الله نفسه
بسم الله الرّحمن الرّحيم
و صلّى الله عليه محمّد و آله الطيّبين الطّاهرين ؛
و لعنة الله على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدّين
چون مرحوم شيخ مكتوب چهارم خود را در ضمن سه فصل بيان نموده‌اند : 1 - در حقيقى بودن وحدت و كثرت ؛ 2 - در عينيّت صفات با ذات ؛ 3 - در اعتبارات وجود ، به شرط لا و لا به شرط شىء ؛ ما نيز تذييل آن را در ضمن سه فصل بيان مىنمائيم :
فصل أوّل : محقّق دوانى گفته است : وجود واجب واحد است و حقيقى ؛ و كثرات در وجود اعتبارى است ، يعنى در موجودات امكانيّهء به هيچ وجه من الوجه از حقيقت وجود اثرى نيست . آنچه هست فقط انتساب به وجود است . و لفظ موجود بر هر دو قسم إطلاق مىشود به نحو أعمّ ؛ نظير معقولات ثانيه كه موطنشان در عقل است . و بنابراين مشتقّ موجود در خارج دو فرد دارد ؛ اوّل وجود واجب كه حاقّ و حقيقت وجود است ؛ دوّم وجود ممكنات كه رائحه‌اى از وجود ندارند ؛ و إطلاق موجود بر آنها مجرّد مفهوم و معناى انتساب است . يعنى نسبت موجودٌ به اصل وجود كه حقيقت است ، و به تعيّنات آن كه مجرّد انتساب است به يك نحو اطلاق مىشود ؛ همچون نسبت عالم و قادر كه به زيد مىدهيم ؛ و نسبت مُشَمَّس و تامِرِ و لابن كه مثلًا به آب گرم‌شدهء از حرارت خورشيد ، و به شخص خرما فروش ، و شير فروش مىدهيم