توحيد علمى و عينى در مكاتيب حكمى و عرفانى ( به ضميمه تذييلات) (فارسى) — الصفحة ١٧٧

حدّ أعلاى وجود را بنا بر مذهب تشكيك نمىتوان سه مرتبه قرار داد

تذييل سوّم بر مكتوب سوّم شيخ قدّس سرّه

تذييل سوّم بر مكتوب سوّم شيخ قدّس سرّه

حدّ أعلاى وجود را بنا بر مذهب تشكيك نمىتوان سه مرتبه قرار داد

حدّ أعلاى وجود را بنا بر مذهب تشكيك نمىتوان سه مرتبه قرار داد

چنانچه در تذييل اوّل بيان شد ، مقتضاى مسلك تشكيك وجود كه تشكيك در مظاهره ناميده مىشود ، آن است كه : أعلى المراتب كه مرتبهء وجود واجبى و مقام ذات مىباشد ، يك مرتبه بيش نيست كه بالقياس إلى بقيّهء مراتب ، صرف است . و اگر اين مرتبه فى نفسها داراى سه مرتبه بوده باشد ، خلف لازم آمده ، و يكى از مراتبش فقط داراى صرافت و محوضت خواهد بود .

و از اين جا معلوم مىشود كه سه ملاحظه را كه مرحوم شيخ ذكر فرموده ، و آنها را سه مرتبه قرار داده ، و مراتب ذات شمرده ، مراتبى هستند اعتبارى ؛ و إلّا به حسب حقيقت مراتب نيستند ؛ خاصّه مرتبه سيّم كه مرتبه واحديّت ناميده ، اعتبارى محض است ؛ و اگر بنا شود كه عنوان با ذى عنوان دو مرتبه شمرده شود ، هر مرتبه از وجود به اعتبار ماهيّت و عنوانى كه دارد ، دو مرتبه خواهد بود ؛ بلكه مرتبه واجبى مرتبهء صرافت وجود است ، من غير تقييدٍ بحدٍ وجودىّ ؛ مثل ساير المراتب ؛ و ينتزع منها جميع مفاهيم الاسماء و الصّفات من غير تعدّد مراتب فى ذات المعنون بها ، و لا فى مفاهيم الاسماء و الصّفات أصلًا إلّا بحسب الاعتبار و اللّحاظ فقطّ .

و از اين جا معلوم مىشود كه : آنچه بعد مىفرمايد : « و انتشاء كثرت به ملاحظه اين مقام است » اه ؛ نظرى است مجازى و به نظر حقيقت فاسد . چه مراد از كثرت يا كثرت وجودى است و اختلاف مراتب تشكيك ؛ يا كثرت ماهوى و مفهومى . و اوّلى اگرچه مجعول است ، ولى ارتباط به عالم مفاهيم ندارد ؛ و دويمى اعتبارى است ، و مفهوم منتزع از هر موجودى لازمهء آن موجود و مجعول بالعَرَض است نه