توحيد علمى و عينى در مكاتيب حكمى و عرفانى ( به ضميمه تذييلات) (فارسى) — الصفحة ١٦٥

تشريح مبناى تشكيك در وجود

تذييل اوّل بر مكتوب اوّل مرحوم شيخ رحمة الله عليه

تشريح مبناى تشكيك در وجود

چنانچه از سبك استدلال ، و بيان مرحوم شيخ روشن و پيداست ، أساس جواب بر قول به تشكيك وجود ، و أصالت وى استوار مىباشد ، و اينكه اصيل در خارج يك حقيقت مشكّكه ذات مراتب مختلفه مىباشد ، كه به واسطهء قوّت و ضعف ، و أوّليّت و ثانويّت ، و تقدّم و تأخّر ، اختلاف دارند ؛ اختلافى كه بر گردد بما به الاتّفاق ؛ چه مفروض اين است كه : غير از اين حقيقت ، حقيقتِ ديگرى نداريم ؛ و هر چه جز او فرض شود ، يا عين اوست يا غير او ؛ و غير باطل است بالفرض ، پس عين او خواهد بود .

و چون اختلاف به نحو تقدّم و تأخّر و شدّت و ضعف فرض شده ؛ لهذا مرتبهء عاليه بايد مشتمل شود به مرتبهء دانيه و زياده ؛ لكن زيادة غيرُ خارجة من الذات . زيرا مرتبهء دانيه ، فاقِد كمالى است كه با مرتبهء عاليه است على النَّحو المذكور . پس مرتبهء دانيه انتزاع مىشود از او معناى وجود ، و حقيقت مشتركه ؛ و أيضاً عدم مرتبهء عاليه از حدّ ذاتش . و اين است مراد از اينكه مرتبهء دانيه ، وجودى است مخلوط با عدم . و إلّا عدم كه نقيض وجود است ، راهى به حريم نقيض خود ندارد .

و اين است مراد از حدّ وجودى من حيث إنّه وجودىّ . چه حدّ وجودى خارج از حقيقت وجود نمىشود ؛ و إلّا فرضِ مرتبهء تشكيكى ، فرض خلف خواهد بود ؛ چنانچه واضح است .

و از اينجا معلوم مىشود كه : حدّ وجودى ، حيثيّت عدميّه است در وجود ؛ به