توحيد علمى و عينى در مكاتيب حكمى و عرفانى ( به ضميمه تذييلات) (فارسى) — الصفحة ١٣٠

ملاحظهء وحدت در كثرت ، و كثرت در وحدت

گاهى وحدت بينند ، و مىگويند : كه يكى هست و هيچ نيست جز او . « 1 »

و گاهى كثرت بينند و گويند :

خيز تا بر كِلْكِ اين نقّاش جان أفشان كنيم * كاين همه نقش عجب در گردش پرگار داشت « 2 »

و گاهى وحدت در كثرت بينند ، و گويند :

اين همه عكس مى و نقش مخالف كه نمود * يك فروغ رخ ساقيست كه در جام افتاد « 3 »

و گاهى كثرت در وحدت بيند و گويند :

هر چه از نَعت جلال آيد و از وصف جمال * همه در روى نكوى تو مُصوّر بينم

و سابقاً عرض شد : تجلّى فعلى إلهى ، مناط موجوديّت أشياء است ، نه مناط موجوديّت واجب ؛ و ناقض عدم أشياء است ، نه ناقض عدم واجب ؛ و لا نعنى بالموجوديّة إلّا ذلك .

تعارف و تواضع ، و خود را هيچ شمردن مقام آخر است . و هر كه در دعوى كشف و شهود انحصار موجود را در واجب ، و خيال بودن ممكنات را نمايد ؛ معارض كلمات و نصوص صريحه از خاندان عصمت كه منبع كشف حقيقى هستند خواهند بود .

و أمّا مسئلهء اندماج حقايق فى الواجب تعالى ، در همان نوشتهء فرق بين حقايق

( 1 ) از ترجيح بند معروف و مشهور آقا سيّد أحمد هاتف اصفهانى است كه : كه يكى هست و هيچ نيست جز او * وحده لا إله إلّا هو ( 2 ) از غزلى از حافظ شيرازى است ؛ و مطلع آن اين است : بلبلى برگ گلى خوش‌رنگ در منقار داشت * و اندر آن برگ و نوا خوش ناله‌هاى زار داشت ( « ديوان حافظ » ، طبع پژمان ، ص 20 ) . ( 3 ) . از غزلى از حافظ شيرازى است و مطلع آن اين است : عكس روى تو چو در آينهء جام افتاد * صوفى از خندهء مى در طمع خام افتاد ( « ديوان حافظ ، طبع پژمان ، ص 79 ) .