شرح خطبه حضرت زهرا (ع) (فارسى) — الصفحة ١٩٦

سخن غزالى در راز نارسايى شناخت انسان از خدا

خداى من ! تماشا و تردد من در نمودهاى جهان هستى ، مقصدم را كه زيارت بارگاه توست دور مىسازد . توفيقت را شامل حالم فرما تا به انجام وظيفه به سوى تو رهسپار شوم .

چگونه با اين موجودات كه در وجود خود نيازمند تو مىباشند به سوى تو راه داشته باشيم .

آيا حقيقتى غير از تو آن روشنايى را دارد كه بتواند تو را بر من آشكار سازد ؟ آيا تو پنهان بوده‌اى تا به دليلى كه به سوى تو رهنمون سازد احتياج داشته باشم ؟ چه زمانى از من دور بوده‌اى تا نمودهاى جهان مرا به تو برساند ؟ كور است آن چشم كه نظارت او را بر خود درك نمىكند . كالاى آن بنده خسارت برده است اگر از محبت خود چيزى نصيبش نفرموده‌اى . از تو مدد مىجوييم تا به معرفت تو نائل شويم .

سخن غزالى در راز نارسايى شناخت انسان از خدا

سخن غزالى در راز نارسايى شناخت انسان از خدا

غزالى در احياء العلوم بحثى دارد كه شايد بهترين تفسير بعضى از جملات اين دعا باشد . به‌ويژه در مورد اين قطعه از دعا :

أيكونُ لغيرِك من الظهورِ ما لَيس لَك . . . ،

چنين مىگويد :

بىترديد ظاهرترين و آشكارترين موجودات ، ذات اقدس احديت است و لازمهء اين آشكارى آن است كه شناسايى او مانند بديهيات اوّليه بوده و احتياجى به دليل نداشته باشد . در حالى كه درست مخالف آن است . ناچار علتى دارد كه چيزى با آن همه آشكارى ، نهفته بوده و نيازمند دليل و اثبات باشد . ما قبلًا بايد اين موضوع را كه ذات احديت آشكارترين موجودات است اثبات كنيم : موضوع را با يك مثال روشن مىسازيم :

اگر ديديم انسانى جمله‌اى مىنويسد يا لباسى را مىدوزد ، در چنين وضعى آنچه از اين شخص از همه چيز آشكارتر است زنده بودن وى و دانستن فن خياطى و خط ، و توانايىاش بر آن است و اين دو صفت از همهء صفات باطنى و ظاهرى وى آشكارتر است . صفاتى مانند شهوت و غضب و بيمارى ، صفات باطنى وى مىباشد ؛ زيرا در برخورد اوّل آنها را نمىفهميم . صفات ظاهرى وى مانند اندازهء قد و اندام وى را در نمىيابيم و لااقل شك مىكنيم . ولى در اين كه زنده و توانا و دانا به فن خط و يا خياطى مىباشد ترديدى نداريم .

با اين كه قدرت و دانش او به اين دو فن مزبور را با يكى از حواس پنج گانه احساس نكرديم