درسهائى از علوم قرآن (فارسى) — الصفحة ١٦٧

معناى محكم و متشابه

نَرْزُقُكُمْ وَ إِيَّاهُمْ وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ « 1 » ؛ بياييد بخوانم بر شما آنچه پروردگارتان بر شما حرام كرده ، كه شريك قرار ندهيد ، چيزى را براى خدا و به والدين خود احسان كنيد و فرزندانتان را از ترس فقر نكشيد كه ما به شما و آنها روزى مىدهيم ، و پيرامون كارهاى بد نگرديد ، ظاهر باشد يا باطن ، و نفسى را كه خدا محترم شمرده نكشيد ، مگر به حقّ ، آن وصيّت خداست به شما ، شايد كه تعقّل كنيد . » و گفته‌اند متشابهات ، همانهايى است كه بر يهود متشابه شده بود و از ابن عباس هم نقل شده كه : « المتشابهات ما تشابهت على اليهود » كه يهود مىخواست از راه علم حروف و علم اعداد و با حروف مقطعه ؛ مدّت بقاى اسلام را به دست آوردند ، كه اسلام تا كى باقى مىماند .

2 - گفته‌اند : محكمات ، حروف مقطعه است ، و آيات ديگر همه از متشابهات هستند . و از ابى فاخته نقل شده كه در ذيل آيه‌اى از سورهء آل عمران مىگويد : امّ الكتاب ؛ يعنى فواتح السور ، كه ما از اين فواتح السور قرآن را استخراج مىكنيم . از « الم ذلِكَ الْكِتابُ » سورهء بقره در آمده و از « الم اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ » سورهء آل عمران در آمده است .

اين عقيده هم باطل است ، زيرا اوّلا سخن است بدون دليل ، ثانيا : خود حروف مقطعه معنايشان معلوم نيست . آن گاه چگونه مىتواند از محكمات قرآن باشد .

3 - محكم همان مبيّن است و متشابه همان مجمل .

اين نظريه هم صحيح نيست ، زيرا قبلا گفتيم : مجمل آن است كه در مقام بيان نباشد ؛ مثل « عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ » ، ولى معناى لفظ روشن است .

4 - متشابهات ، همان آيات منسوخ هستند ، و محكمات آيات ناسخند ، زيرا بايد

( 1 ) - انعام / 152 .