درسهائى از علوم قرآن (فارسى) — الصفحة ١٦٥

معناى محكم و متشابه

همچنين لجام زدن به حيوان را هم ، « حكم » مىگويند ؛ به تناسب اين كه حيوان تند نرود .

تشابه هم از باب تفاعل است كه مشترك بين چند نفر است . پس آيات متشابه ، يعنى آياتى كه در چند معنا با هم متشابه بوده و چند معناى شبيه به هم دارند .

راغب در المفردات مىگويد : « المحكم ما لا تعرض عليه شبهة ؛ محكم آن است كه شبهه‌اى در آن راه ندارد . » « و المتشابه ما لا ينبى ظاهره عن المراد ؛ متشابه آن است كه ظاهرش ، مقصود را روشن نمىكند » .

بعضى تصور كرده‌اند كه متشابه همان مبهم است ، ولى اين تصور اشتباهى است ، زيرا مبهم ؛ يعنى چيزهايى كه گفته نشده ، زيرا در صدد بيان آنها نبوده است .

فرض كنيد در آيهء كريمه دارد : وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها « 1 » . معناى آيه واضح است ، امّا بيان نمىدارد كه اسماء چه بوده است ؟ اين را مبهم مىگويند نه متشابه . متشابه آن است كه معناى آيه ، اصلا واضح نيست . مثل آيهء : الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى « 2 » . معناى آيه اصلا معلوم نيست ، خدا بر روى عرش ! اين آيه به چه معناست ؟

گاهى يك آيه هم مبهم است و هم متشابه ؛ مانند آيهء : فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ « 3 » پس آيه از اين جهت كه به خدا نسبت اضلال و هدايت داده شده ، متشابه است ، و در عين حال مبهم نيز هست ، زيرا گفته نشده كه چطور خدا هادى و مضلّ است ، و اين كه شرح صدر مىدهد ؛ يعنى چه ؟ آيا به اين معناست كه سينه‌اش را گشاده مىكند ؟ ما هيچ نمىدانيم !

( 1 ) - بقره / 29 . ( 2 ) - طه / 4 . ( 3 ) - انعام / 134 .