دروس اتحاد عاقل به معقول (فارسى) — الصفحة ٣٩٥

باز بحثى در تجسم اعمال

هيچ ماند آب آن فرزند را * هيچ ماند نى شكر مر قند را

چون سجودى يا ركوعى مرد كشت * شد در آن عالم سجود او بهشت

چون كه پريد از دهانش حمد حق * مرغ جنّت ساختش ربّ الفلق

حمد و تسبيحت نماند مرغ را * گرچه نطفهء مرغ باد است و هوا

چون ز دستت رست ايثار و زكات * كشت اين دست آن طرف نخل و نبات

آب صبرت آب جوى خلد شد * جوى شير خلد مهر توست وود

ذوق طاعت گشت جوى انگبين * مستى و شوق تو جوى خمر بين

اين سبب‌ها آن اثرها را نماند * كس نداند چونش جاى آن نشاند

چون ز دستت زخم بر مظلوم رست * آن درختى گشت از آن زقّوم رست

چون ز خشم آتش تو در دلها زدى * مايهء نار جهنّم آمدى

اين سخن‌هاى چو مار و كژدمت * مار و كژدم گشت و مىگيرد دمت

وعدهء فردا و پس‌فرداى تو * انتظار حشرت آمد واى تو

منتظر مانى در آن روز دراز * در حساب و آفتاب جان گداز

كآسمان را منتظر مىداشتى * تخم فردا ره روم مىكاشتى

خشم تو تخم سعير دوزخ است * هين بكش اين دوزخت را كاين فخ است

انسان در اين زندگى اجتماعى و تمدنى كار مىكند و پاداش مىگيرد يا ناروايى را انجام مىدهد و كيفر مىيابد . ما در مناسبت ميان كار و پاداش و ناروايى و كيفر ، در اكثر و اغلب موارد دست‌رسى به فهم آن نداريم ، در ارتباط بين فروع و اصول كه از آن جمله است جزا و عمل ، متحيّريم ، ميوه‌ها از درختها و بوته‌ها مىرويند و مىدانيم كه مناسبت بين سلسله علل و معلولات محفوظ و دائمى است كه گندم از گندم برويد جوزجو ، ولى در ارجاع فروع به اصول عاجزيم . از زبان قرآن و روايت فعل ، همرنگ جزا است چنان كه فرمود : « اتوا به متشابها » و فرمود : « جزاء وفاقا و : « إنّما هى اعمالكم تردّ اليكم » .

ملّاى رومى در اين ابيات در آغاز مىگويد : مرگ هركس همرنگ اوست