نصوص الحكم بر فصوص الحكم (فارسى) — الصفحة ٥٢٣

انواع تقدم و تأخر و مع

انواع تقدم و تأخر و مع

انواع تقدم و تأخر و مع

انواع تقدم در كتب اوائل به پنج قسم گفته آمد : تقدم بالزمان ، و بالذات كه از آن تقدم بالعلية و تقدم بالسب نيز تعبير مىشود ، بالطبع ، بالوضع كه آن را تقدم بالرتبه و بالترتيب و بالمرتبه نيز گويند ، بالشرف كه آن را تقدم بالفضل نيز مى نامند چنان كه سهيلى در روض انف ( ج 2 ص 309 ) از آن تعبير به تقدم بالفضل كرده است .

انواع تأخر نيز با قياس به تقدم معلوم مى گردد مگر اين كه اجتماع دو علت مستقل بر معلول واحد شخصى محال است .

انواع تقدم را به استقراء ، بر اين پنج قسم گفته اند و حصر اضافى است نه حقيقى . و برهانى بر حصل آن اقامه نكرده اند و علماى متأخر بيش از پنج قسم گفته اند ، چنان كه گفته آيد .

شيخ رئيس در دانشنامه علائى ( ج 3 در الهيات ص 50 ط 1 ) چنين تعبير كرده است : پيشى و سپسى يا به مرتبت بود ، يا بطبع بود ، يا بشرف بود ، يا بذات و عليت .

ظاهر اين گونه تعبير اگر چه مشعر به حصر است ، ولى چنان كه گفته ايم اين حصر به استقراء است نه به برهان . چنان كه علامه حلى جوهر نضيد گويد : الحكماء حصروا انواع التقديم فى هذه الخمسة و لم نقف لهم على برهان يدل على الحصر اكثر من الاستقراء .

فارابى در رساله شرح فصوصش كه به تلفيق و ترتيب با رساله فصوص ، فص شصت و نهم مى باشد گفته است و قبل يقال على وجوه ، سپس پنج وجه ياد شده را نام برده است .

قطب شيرازى در درة التاء ( ص 30 ج 3 ط 1 ) بدين وجه گفته است :

تقدم و تأخر بر معانى بسيار اطلاق مى كنند چه شايد كه هر دو به زمان باشد يا بذات يا بطبع يا بمرتبة يا بشرف .

و خود شيخ هم در فصل هفتم نمط پنجم اشارات گفته است الشى