انسان كامل از ديدگاه نهج البلاغه (فارسى) — الصفحة ١٦٨

شيخ در هيجده نوزده سالگى ديگرى چون خويش در علوم نديد

شايد كه كسى بود نادر كه چون بخواهد بىمعلم اندر يك ساعت از اوائل علوم به ترتيب حدسى تا آخر برسد از نيك پيوندى وى به عقل فعّال ، تا او را خود هيچ انديشه نبايد كردن و چنين پندارد كه از جايى اندر دل وى همىافكنند ، بلكه حق خود اين بود و اين كس بايد كه اصل تعليم مردمى از وى بود و اين عجب نبايد داشتن كه :

شيخ در هيجده نوزده سالگى ديگرى چون خويش در علوم نديد

شيخ در هيجده نوزده سالگى ديگرى چون خويش در علوم نديد

ما كس ديديم كه او را اين منزلت نبود و چيزها به انديشه و به رنج آموختى و ليكن به قوت حدس از رنج بسيار مستغنى بود و حدس وى در بيشتر چيزها موافق آن بودى كه اندر كتابها است پس ورا به بسيار خواندن كتابها رنج نبايستى بردن و اين كس را به هيجده سالگى يا نوزده سالگى علوم حكمت از منطق و طبيعيات و الهيات و هندسه و حساب و هيأت و موسيقى و علم طب و بسيار علمهاى غامض ، معقول شد چنان كه ديگرى چون خويشتن نديد پس از آن سپس سالها بماند و چيزى بيشتر نيفزود بر آن حال اول ، و دانند كه هر يكى از اين علمها سالها خواهد به آموختن .

امّا نفس قدسى نفس ناطقه پيغامبران بزرگ بود كه به حدس و پيوند عالم فريشتگان بىمعلّم و بىكتاب معقولات بداند و به تخيّل به حال بيدارى به حال عالم غيب اندر رسد و وحى پذيرد و وحى پيوندى بود ميان فريشتگان و ميان جان مردم به آگاهى دادن از حالها ، و اندر هيولاى عالم تأثير كند تا معجزات آورد و صورت از هيولى ببرد و صورت ديگر آورد ، و اين آخر مرتب مردمى است و پيوسته به درجه فريشتگى و اين چنين كس خليفت خداى بود بر زمين و وجود وى اندر عقل جايز است و اندر بقاى نوع مردم واجب است « 1 » .

( 1 ) دانشنامه علائى ، ج 2 ، ص 143 .