حكمت برين ( ترجمه وشرح تطبيقى بداية الحكمه ) ( فارسى ) — الصفحة ١٠٥

انگيزهء بحث اعادهء معدوم

كلامى است ، نه قرآنى . در آن كتاب مجيد اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ « 1 » آمده است و بعضى از آن‌ها مثل قاضى ابو بكر باقلانى اشعرى در قرن چهارم و امثال وى قائل به وجود روح نبودند ؛ يعنى معتقد بودند بشر وقتى مىميرد ، معدوم مىشود و بار ديگر موجود مىگردد و گروهى از آن‌ها كه به‌وسيله آيات و روايات دربارهء بقاى روح بعد از موت انسان ، تصديق به بقاى روح پيدا كردند ، اذعان به معاد جسمانى و روحانى داشتند ، لذا اعادهء معدوم را در مورد تنها اجسام قائل شدند « 2 » و گفتند : عالم ، قبل از قيامت يك‌باره نيست مطلق مىشود و بعد خداوند دوباره عالم را از نو ايجاد مىكند ، آن‌ها از آياتى در باب نفخ صور مثل آيهء : وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ « 3 » و لا إِلهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ « 4 » و نظاير آن‌ها اين‌چنين استنباط كردند ، « 5 » درحالىكه آيهء اول ربطى به ايجاد معدومات ندارد و آيهء دوم هم عبارة اخراى « الممكن من ذاته أن يكون ليس و من علته أن يكون أيس » است و فلاسفه ، اعادهء معدوم را به‌طور مطلق محال دانستند و معتزله معتقدند : ماهياتى كه در اعيان ثابته ، تقرر داشتند و بعد موجود شدند ، سپس در موقع معدوم شدن در ثبات ، نه در وجود ، قرار مىگيرند و در قيامت انسان‌هاى ثابت ، موجود خواهند شد .

فلاسفه اعادهء مثل ، نه اعادهء عين ، را در اجسام محال ندانستند . حاجى سبزوارى در اين زمينه چنين انشاد كرده است :

ما ضرّ أن الجسم غبّ ما فنى * هو المعاد فى المعاد قولنا ؛ « 6 »

( 1 ) . روم ، آيه 11 . ( 2 ) . شرح مبسوط منظومه ، ج 2 ، ص 240 - 242 . ( 3 ) . يس ، آيه 51 . ( 4 ) . قصص ، آيه 88 . ( 5 ) . شرح مبسوط منظومه ، ج 2 ، ص 284 . ( 6 ) . شرح المنظومه ، ص 50 .