حكمت برين ( ترجمه وشرح تطبيقى بداية الحكمه ) ( فارسى )
- المؤلف: رحمت الله شريفي نجف آبادى
- الوفاة: معاصر
- القسم: المنطق والفلسفة
- الناشر: بوستان كتاب قم ( انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم ) - ايران - قم
فهرس الكتاب
- فهرست اجمالى
- پيش‌گفتار
- مقدمه
- تفاوت فلسفه و علوم
- فلسفه در مقابل سفسطه
- فلسفه ، خرافه و شانس و خطا را واقعى نمىداند
- تعريف و موضوع و هدف حكمت الهى ، يا فلسفه اولى ، يا علم اعلى
- حكمت و فلسفه
- عرض ذاتى چيست ؟
- مرحله اول كلياتى درمورد مباحث وجود
- فصل اول : بداهت و روشنى مفهوم وجود
- تعريف به لفظ و شرح الاسمى و حقيقى
- فصل دوم : اشتراك معنوى مفهوم وجود
- دليل اول
- دليل دوم
- دليل سوم
- علت گرايش عده‌اى به اشتراك لفظى مفهوم وجود و ابطال آن
- چند نكته پيرامون اشتراك معنوى وجود
- فصل سوم : معناى زايد و عارض بودن وجود بر ماهيت و دلايل آن
- دليل اول
- دليل دوم
- دليل سوم
- فصل چهارم : اصالت و اعتباريت ماهيت
- مشائيان اصالة الوجودىاند و اشراقيون اصالة الماهوى
- اولين برهان اصالت وجود
- ابطال نظريهء انتساب ماهيت به جاعل
- دومين برهان اصالت وجود
- سومين دليل اصالت وجود
- چهارمين دليل اصالت وجود
- استدلال قائلان به اصالت ماهيت و ابطال آن
- ابطال نظريه محقق دوانى ، در انحصار اصالت وجود ، در واجب تعالى
- ملاصدرا ، اولين فيلسوف و حكيمى است كه اصالت وجود را ثابت كرده است
- چهار فرض مختلف درمورد اصالت و اعتباريت وجود و ماهيت
- فصل پنجم : تشكيك وجود « 1 »
- شدت و ضعف نور
- ما به الامتياز در حقيقت وجود ، به ما به الاشتراك برمىگردد و برعكس
- كثرت طولى و عرضى وجود
- احكام نظام عرضى و طولى
- مشائيان ، وجود را حقايق متباين به تمام ذات مىدانند
- وجود ، حقيقت واحد است
- دليل اول
- دليل دوم
- آرا و عقايد مختلف درمورد وحدت يا كثرت هستى
- الف ) وحدت شهودى :
- ب ) وحدت در كثرت و كثرت در وحدت :
- ج ) وحدت وجود و موجود :
- د ) كثرت وجود و موجود :
- ه ) وحدت وجود و كثرت موجود :
- و ) كثرت وجود و وحدت موجود :
- فصل ششم : انواع سه‌گانهء تخصص وجود
- تخصص عرضى و ذاتى وجود
- عروض وجود بر ماهيت ، عروض مقولى نيست
- اشكال حمل وجود بر ماهيت ، طبق قاعدهء فرعيه
- تخصيص در قاعده فرعيه و تبديل آن به استلزام
- صدر الدين دشتكى شيرازى : وجود هيچ‌گونه ثبوتى ندارد
- بعضى از متكلمين وجود را ، اعم از مطلق و اضافه ، ذهنى مىدانند
- مجراى قاعده فرعيه ، ثبوت شىء لشىء است ، نه ثبوت شىء
- اقسام تخصص سه قسم است يا بيشتر ؟
- تخصص خارجى و ذهنى
- معناى « موجود » مشتق
- حصه چيست ؟
- فصل هفتم : احكام سلبى وجود
- وجود ، غير ندارد
- وجود ، دومى ندارد
- وجود ، جوهر و عرض نيست
- وجود ، جزء چيزى نيست
- اين‌كه « هرممكنى زوج تركيبى است » ، صرفا اعتبار عقلى است
- وجود ، هيچ نوع جزئى ندارد
- فصل هشتم : نفس الامر
- وجود و ماهيت و مفهوم اعتبارى
- نفس الامر ، ثبوت عام و معيار صدق قضايا
- انواع قضيه از لحاظ موضوع و حكم
- چرا منظور از « نفس الامر » ، عقل مجرد نيست ؟
- نفس الامر به‌معناى « فى نفسه » نيست
- رابطهء نفس الامر با امور عدمى
- ملاك صدق در قضاياى حقيقيه
- نقد و بررسى قضاياى حقيقى
- فصل نهم : شيئيت ، مساوق وجود است
- ثبوت و نفى به‌ترتيب همان وجود و عدم‌اند
- معتزله ، ثبوت را أعم از وجود مىدانند
- بعضى از معتزله معتقد به « حال » اند .
- دلايل گرايش معتزله به حال
- مصاديق محكوم به قاعدهء حال ، طبق نظر معتزله
- فصل دهم : در عدم ، تمايز و عليت نيست و اما چرا تمايز نيست ؟
- و اما چرا عليت در عدم ، حاكم نيست ؟
- فايدهء بحث عدم تمايز و عليت در عدم
- مفهوم‌سازى عدم
- احكام عدم مطلق و عدم مضاف و عدم ملكه
- انواع تمايز
- فصل يازدهم : چرا از معدوم مطلق نمىتوان خبر داد ؟
- دفع شبههء معدوم مطلق
- چند قضيه ديگر كه موهم تناقض‌اند
- محقق طوسى و دفع شبهه لا ثابت
- دفع شبهه از قضاياى موهم تناقض به‌وسيله حمل اولى ذاتى و شايع صناعى
- ملاك قضيت قضيه
- فايدهء بحث عدم در ابطال سخن سوفسطائيان ظاهر مىشود
- اختلاف بدايه و نهايه درمورد معدوم مطلق و جزئى و . . .
- فصل دوازدهم : اعادهء معدوم از منظر حكما و متكلمان
- نظر علامه مجلسى و علامه طباطبائى درمورد اعادهء معدوم
- نظر شيخ الرئيس درمورد اعادهء معدوم
- دلايل محاليت اعادهء معدوم
- اولين دليل
- دومين دليل
- سومين دليل
- چهارمين دليل
- دليل كسانى كه اعاده معدوم را جايز مىدانند و ابطال آن
- انسان در معاد با نفس و بدن ، همان انسان در دنياست
- انگيزهء بحث اعادهء معدوم
- نظر ملاصدرا درمورد اعادهء معدوم
- موجود معدوم نمىشود و معدوم موجود نمىگردد
- قرآن و مسئله معاد
- مرحله دوم تقسيم وجود به خارجى و ذهنى
- فصل اول : نظر حكما درمورد وجود ذهنى
- نظريه شبح
- علم ، اضافه است
- وجود ذهنى
- اولين دليل
- دومين دليل
- سومين دليل
- تتمه و دنبالهء اشكالات وجود ذهنى
- اشكال اول : اجتماع جوهر و عرض
- اشكال دوم : اجتماع كيف و بقيه مقولات
- چرا اشكال اجتماع مثل جوهر و كيف ، يا كم و كيف و . . . ، از اجتماع جوهر و عرض مشكل‌تر است ؟
- با اضافه و شبح بودن علم ، اشكالات بلا موضوع است
- الف ) پاسخ فاضل به اشكالات مذكور و نقد آن
- ب ) پاسخ صدر الدين دشتكى ، برمبناى انقلاب است
- دو اشكال به سيد سند ، صدر الدين دشتكى
- ج ) جواب محقق دوانى به اشكال اجتماع جوهر و عرض و . . .
- دو اشكال به پاسخ محقق دوانى به مشكل وجود ذهنى
- د ) پاسخ ملاصدرا به اشكالات وجود ذهنى
- صرف اتخاذ جوهر و جسم در تعريف ؛ مثلا انسان ، موجب اندراج انسان تحت جوهر و جسم نيست
- صرف اتخاذ كم و اتصال در تعريف مثلا سطح ، سبب آثار آن دو براى سطح نمىگردد
- چرا « صرف صدق مفهومى بر چيزى موجب اندراج است » صحيح نيست ؟
- وجود ذهنى با مقايسه با خارج و بدون آن
- اشكال ملا هادى سبزوارى به ملاصدرا در كيف بودن علم
- دليل بطلان ايراد ملا هادى سبزوارى بر ملاصدرا
- اشكال سوم : « لازمه وجود ذهنى ، اجتماع متقابلات در ذهن » است
- پاسخ اشكال سوم
- اشكال چهارم : تصور محالات ذاتى
- جواب اشكال
- اشكال پنجم : انطباق كبير در صغير
- جواب اشكال
- اشكال ششم : ايراد علماى طبيعى به وجود ذهنى
- جواب اشكال
- اشكال هفتم : لازمهء وجود ذهنى اين است كه شىء واحد ، هم كلى باشد و هم جزئى
- پاسخ اشكال
- رابطهء وجود ذهنى با فلسفه
- سير تاريخى وجود ذهنى
- فايدهء بحث وجود ذهنى
- مقايسهء ذهن و خارج
- اشكال‌هاى وجود ذهنى و پاسخ آن‌ها ، در نهايه
- قدرت ذهن در ابداع و ايجاد صور علمى
- چگونه ماهيت از وجود خارجى خود منفك مىشود ؟
- تذكر نكته‌هايى چند در باب وجود ذهنى
- مرحله سوم موجود مستقل و رابط
- فصل اول : وجود مستقل و رابط
- تقسيم وجود به محمولى يا مستقل و رابط در قضايا و رابطى
- احكام وجود رابط و اين‌كه چرا در هليات بسيطه ، وجود رابط تحقق ندارد ؟
- در چه قضايايى وجود رابط تحقق ندارد ؟
- تفاوت وجود رابط در قضايا و حقايق
- شبهه‌اى درمورد مقولهء اضافه
- فصل دوم : وجود رابط و مستقل ، نسبى است
- تحليل مفهوم وجود رابط از منظر ملاصدرا
- مقصود ملاصدرا از اختلاف نوعى وجود رابط و محمولى
- فصل سوم : وجود مستقل شامل جوهر و عرض است
- معرفى مصاديق و احكام وجود لغيره و لنفسه
- تقسيم وجود لذاته به وجود بذاته و وجود بغيره
- تاريخچه بحث تقسيمات سه‌گانهء وجود
- تذكر چند نكته درمورد وجود لغيره يا ناعتى
- مرحله چهارم مواد ثلاث ( وجوب ، امكان و امتناع )
- فصل اول : تعريف و انحصار آن سه
- چرا مواد ثلاث بديهىاند ؟
- مواد ثلاث ، معقول‌اند ، نه محسوس
- اصالت وجود و رابطهء آن با مواد ثلاث
- فصل دوم : تقسيم هريك از مواد ، به ما بالذات و ما بالغير و ما بالقياس و توضيح آن‌ها
- توضيح اقسام سه‌گانهء وجوب
- توضيح سه قسم امتناع
- توضيح دو قسم امكان
- چرا امكان بالغير محال است ؟
- امكان بالقياس الى الغير از منظر ملاصدرا ، حكيم سبزوارى و علامه طباطبائى
- فصل سوم : دليل عدم ماهيت واجب الوجود
- حقيقت وجوب بالذات
- ايراد ملاصدرا به طرز استدلال براى ماهيت نداشتن واجب تعالى
- دليل ديگر براى ماهيت نداشتن واجب الوجود
- تاريخچه و فايدهء بحث « ماهية الواجب بالذات انيّته »
- فصل چهارم : واجب الوجود بودن بالذات از همهء جهات
- امكان عام و امكان خاص
- تفاوت واجب الوجود و مجردات و ماديات
- رابطهء صفات فعليه با خداوند
- فصل پنجم : چرا وجوب ، عامل وجود است نه اولويت ؟
- وجوب ، نه اولويت ، عامل وجود است .
- وجوب يا اولويت
- دلايل ابطال چهار قسم اولويت
- عليت ، مبطل اولويت و تصادف
- معناى الممكن ما لم يجب لم يوجد
- ممكن الوجود ، محاط به دو ضرورت سابق و لاحق
- عدم منافات ميان اختيار انسان و واجب الوجود و ضرورت
- فصل ششم : معانى امكان
- امكان خاص و عام
- امكان اخص
- امكان استقبالى
- امكان وقوعى
- امكان استعدادى
- ريشهء تاريخى امكان استعدادى
- امكان فقرى
- تفاوت ميان امكان استعدادى و ذاتى
- تفاوت امكان ذاتى و استعدادى از منظر ملاصدرا
- تفاوت امكان استعدادى با وقوعى
- فصل هفتم : امكان ، اعتبار عقلى و لازم ماهيت
- امكان ، اعتبار عقلى است
- امكان ، لازمهء ماهيت است
- فصل هشتم : بداهت نياز ممكن به علت
- چرا عده‌اى ، بعضى قضاياى بديهى را بديهى نمىدانند ؟
- اولين دليل اين‌كه امكان ، ملاك نياز معلول به علت است
- دومين دليل
- چرا تنها امكان ملاك حاجت است ؟
- سه نظريه درمورد ملاك نياز معلول به علت
- دليل ابطال سخن آن‌ها كه ملاك نياز را حدوث زمانى مىدانند
- دليل ديگر از ملاصدرا براى ابطال حدوث زمانى
- حاجت به علت ، ذاتى و ملازم معلول است
- ملاصدرا معلول را هويت تعلقى مىداند
- ملاك نياز معلول به علت
- فصل نهم : نياز معلول به علت در حدوث و بقا
- دليل اوّل
- دليل دوم
- ملاصدرا امكان فقرى را در حدوث و بقا و نيازمندى وجودى مىداند
- متكلمان ، نياز ممكن را تنها در حدوث زمانى مىدانند
- متكلمان : اگر خدا نباشد ، ضررى به وجود عالم نمىرسد
- متكلمان و قرار دادن علت معده به جاى علت موجده
- ملاصدرا رابطهء خدا با عالم را ، رابطهء بنّا و بنا نمىداند
- خاتمه
- وجوب و امكان و امتناع از معقولات ثانيه فلسفى است
- بعضى از فلاسفه معتقدند : وجوب و امكان ، وجود مستقل دارند كه صحيح نيست
- امتناع هم به‌نحوى از خارج انتزاع مىشود
- در حقيقت ، وجوب و امكان ، وصف موجودند
- معقول اولى و ثانوى منطقى و فلسفى
- نظر ابن سينا ، محقق طوسى و ملاصدرا دربارهء شناخت و معقولات
- معقولات ثانيه حلال معضل شناخت است
- نظريات مختلف درمورد شناخت
- نظريات مختلف درمورد معقولات ثانيه و تاريخچه آن
- انواع معرفت بشرى
- قدرت شگفت انسان درمورد شناخت
- مرحله پنجم ماهيت و احكام آن
- فصل اول : ماهيت از جهت ماهيت ، فقط ماهيت است
- دو نقيض از ماهيت رفع مىشود
- ماهيت به حمل اولى بر نفس ماهيت ، حمل مىشود
- خواص ماهيت
- فصل دوم : اعتبارات سه‌گانه ماهيت
- اول : ماهيت به شرط شىء
- دوم : ماهيت به‌شرطلا
- سوم : ماهيت لابه‌شرط
- مخلوطه ، مجرده و مطلقه
- كلى طبيعى چيست ؟
- چرا كلى طبيعى در هرفردى اختصاص به آن دارد ؟
- احكام كلى طبيعى
- فصل سوم : معناى ذاتى و عرضى
- تفاوت‌هاى ذاتى و عرضى
- چگونه اجزايى كه عين كل‌اند مقدم بر كل هستند ؟
- كانت و قضاياى تركيبى و تحليلى
- فصل چهارم : جنس و فصل و نوع و بعضى از ملحقات آن‌ها
- تعريف و تقسيم جنس و فصل و نوع
- تفاوت ماده با جنس
- تفاوت صورت با فصل
- جنس ، نوع مبهم و فصل ، نوع محصل و نوع . . . است
- رابطهء جنس و فصل با نوع و رابطهء آن‌دو با يكديگر و محاليت تحقق دو جنس و فصل در يك مرتبه
- تفاوت اعتبارى جنس و ماده و فصل و صورت
- تفاوت ماده و عرض در خارج و در ذهن
- تعريف جنس و فصل و نوع
- جنس قريب و جنس بعيد
- فصل قريب و بعيد
- نوع و جنس ، سافل و متوسط و عالى دارد
- فصل پنجم : بعضى از احكام فصل
- فصل منطقى
- فصل اشتقاقى ، مبدأ فصل منطقى است
- حقيقت نوع ، به فصل اخير است
- نوع با تبديل بعضى از اجناس آن و تجرد صورتش باقى است
- چرا جنس مأخوذ در حد فصل نيست ؟
- فصل ششم : نوع و بعضى از احكام آن
- جنس و فصل و نوع در خارج و ذهن
- حكم اجزاى مركب حقيقى ، مثل نوع
- تفاوت مركب حقيقى و اعتبارى
- تركيب بين ماده و صورت اتحادى است
- آنچه مادى نيست ، نوع مجردى است كه يك فرد دارد
- ملاك و امثله حمل اولى ذاتى
- فصل هفتم : كلى و جزئى و نحوهء وجود آن‌ها
- به گمان بعضى ، كليت و جزئيت مربوط به‌نحو ادراك است
- ابطال گمان كسانىكه قائل‌اند كليت و جزئيت مربوط به نحوه ادراك است
- نظر فلاسفهء اسلامى و غيره درمورد كليت و جزئيت
- فصل هشتم : تميّز ماهيات و تشخّص آن‌ها
- تفاوت تميّز و تشخّص
- تميّز ، اضافى و تشخّص ، نفسى است
- انواع چهارگانه تميّز
- عامل تشخّص از منظر حكماى مشهور
- تشخّص به سبب وجود است
- ملاك تشخّص به وجود است
- مرحله ششم مقولات ده‌گانه
- فصل اول : تعريف جوهر و عرض و عدد مقولات ؛ تقسيم ماهيت به جوهر و عرض
- وجود جوهر و عرض ضرورى و بديهى است
- مقولات نه‌گانه عرض و مفهوم عرض در اين خصوص
- مقولات نه‌گانهء عرضى
- بعضى از فلاسفه ، مقولات را چهار قسم و شيخ اشراق پنج قسم دانسته‌اند
- علامه طباطبائى ، طبق مشائين مقولات را ده قسم مىداند
- تعداد مقولات عشر
- چه چيزهايى داخل در مقولات نيستند ؟
- دلايل وجود جوهر
- فصل دوم : اقسام جوهر
- جوهر پنج قسم است
- فصول الجواهر جواهر و ليست بجواهر
- چرا نفس هم جوهر است و هم جوهر نيست ؟
- دليل ديگر اين‌كه نفس ناطقه ، هم جوهر است و هم جوهر نيست
- جوهر ، جنس است يا نحوهء وجود متكى به خود ؟
- فصل سوم : جسم
- آيا جسم در حقيقت متصل و واحد است يا نه ؟
- پنج قول درمورد جسم :
- قول اول : منسوب به شهرستانى
- قول دوم : منسوب به حكيمان
- قول سوم : منسوب به ذيمقراطيس
- قول چهارم : منسوب به عموم متكلمان
- قول پنجم : منسوب به نظام
- چرا دو قول چهارم و پنجم ابطال مىشود ؟
- چرا قول دوم مردود است ؟
- چرا قول اول باطل مىشود ؟
- قول ذيمقراطيس با اصلاحاتى مقبول مىافتد
- فصل چهارم : اثبات مادة المواد و صورت جسميه
- تركيب جسم از ماده و صورت
- هيولاى اولى و مادهء ثانوى چيست ؟
- چند نكته درمورد هيولا و صورت
- فصل پنجم : اثبات صور نوعيه
- تعداد عناصر از منظر قدما و عصر حاضر
- صور نوعيه در نظر اشراقى و مشّاء
- فصل ششم : تلازم ماده و صورت
- چرا ماده عارى از صورت نيست ؟
- چرا صورت همراه با ماده است ؟
- فصل هفتم : احتياج ماده و صورت به‌يكديگر
- تركيب حقيقى ماده و صورت
- صورت در تعيّن و تشخّص خود به ماده نياز دارد
- ماده در حدوث و بقا ، توقف وجودى بر صورتى از صور دارد
- اعتراض : چگونه واحد بالعموم صورة مّا ، آن‌هم با تبديل صور ، علت واحد بالعدد هيولا مىشود ؟
- جواب دو اشكال
- تركيب ماده و صورت ، اتحادى است
- فصل هشتم : نفس و عقل موجودند
- دليل تجرد نفس و جوهر بودن آن
- اثبات عقل
- در جوهر ، تضاد وجود ندارد
- علم ، دليل تجرد نفس است و صورت نفس هم جوهر است و هم جوهر نيست
- فصل نهم : كمّ و تقسيمات و خواصش
- تعريف كمّ و كمّ متصل و منفصل
- تعريف كمّ منفصل
- انقسام كم متصل به قارّ الذات و تقسيمات آن و غير قار الذات
- خلأ محال است
- خواص كمّ
- چند نكته درمورد كمّ از جهت تعريف و خلأ و تضاد
- فصل دهم : كيف
- تعريف و اقسام كيف
- كيفيات مختص به كميات
- كيفيات استعدادى
- كيفيات محسوس به حواس ظاهر چه انفعالات و چه انفعاليات
- ارزش ادراكات حسى
- فصل يازدهم : مقولات نسبى
- تعريف أين
- ماهيت مكان از منظر فلاسفه
- تعريف متى
- حركت قطعيه و توسطيه
- تعريف وضع
- تعريف جده
- معانى مختلف جده
- تعريف و اقسام اضافه
- دو مضاف در وجود و عدم و . . . يكسان‌اند
- مضاف حقيقى و مشهورى
- واقعيت داشتن ، اضافه اختلافى است
- تعريف فعل
- تعريف انفعال
- مرحله هفتم علت و معلول
- فصل اول : اثبات عليت و معلوليت و اين‌كه آن‌دو در وجودند
- وجود ماهيت به غيرش تكيه دارد
- وجود ماهيت ، معلول و موجدش ، علت است
- چرا مجعول به وجود است ؟
- چرا محال است مجعول ، صيرورت ماهيت معلول به وجود باشد ؟
- حاجت ممكن به علت ، از اوليات است
- فصل دوم : انقسامات علت
- علت تامه و ناقصه
- علت به واحد و كثير و بسيط و مركب تقسيم مىشود
- تقسيم علت به قريب و بعيد
- تقسيم علت به علل قوام و علل وجود
- تقسيم علت به علل حقيقى و علل معدّه
- فصل سوم : وجوب وجود معلول در موقع وجود علت تامه و وجوب وجود علت در هنگام وجود معلول
- چرا معلولى كه در زمان خاصى به‌وجود آمده ، بايد علتش هم در همان زمان باشد
- تفاوت وجوب بالقياس الى الغير با وجوب بالغير و سنخيت و ضرورت على و معلولى
- برهان ديگر وجوب وجود معلول ، در موقع وجود علت تامه و . . .
- چند نكته درمورد عليت
- فصل چهارم : قاعدهء ، الواحد و اثبات اصل سنخيت
- علل كثير ، سبب يك معلول نمىشوند
- نكاتى درمورد سنخيت ميان عليت و معلوليت
- فصل پنجم : محاليت دور و تسلسل در علل
- محاليت دور چه مصرح چه مضمر
- برهان وسط ابن سينا محكم‌ترين برهان براى محاليت تسلسل
- برهان وسط در علل معدّه جارى نيست
- دليل ديگر ابطال تسلسل ، وجود رابط بودن معلول نسبت به علتش است
- احكام دور و تسلسل
- برهان فارابى ( اسدّ و اخصر )