مرزبان وحى و خرد ( يادنامه مرحوم علامه سيد محمد حسين طباطبائي قدس سره ) ( فارسى ) — الصفحة ٦٠٦

4 . پايان‌پذيرى عذاب جهنّم براى كافران

عقوبت اول و آخر اوست و آخرت را مقدم داشت تا بفهماند كه اين عذاب - يعنى غرق شدن - همان عقوبت اخروى فرعون است .

ابن‌عربى با اين استدلال ضعيف ، فرعون را مستحق رحمت الهى دانسته است . اومىگويد :

آيهء « أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ » « 1 » دليل بر عذاب اخروى فرعون نيست ؛ زيرا در اين آيه نيامده است :

« ادخلوا فرعون و آله » . « 2 »

مرحوم علّامه سه روايت ذيل را از صحابه نقل كرده است :

از عمر روايت شده :

لولبث أهل النار فى النار لقدر رمل عالج لكان لهم يوم على ذلك يخرجون فيه ؛ اگر اهل آتش سال‌هاى طولانى به عدد ريگ‌هاى صحراى عالج در جهنم بمانند سرانجام روزى خواهند داشت كه از آن بيرون بيايند . « 3 » از ابو هريره نيز روايت شده :

سيأتى على جهنّم يوم لا يبقى فيها أحد و قرء : « فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا . . . » ؛ زمانى خواهد رسيد كه در جهنم كسى نمىماند . او به عنوان شاهد گفتار خود اين آيه را تلاوت كرد :

« فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا . . . » . « 4 » ابراهيم گفت :

اميدوار كننده‌ترين آيه در قرآن براى جهنميّان اين آيه است : « خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ ؛ * در آتش جاودانه خواهند ماند مادامى كه آسمان‌ها و زمين برقرار است ؛ مگر آن‌كه خداوند غير آن را بخواهد » .

گويد : ابن مسعود گفته است : ليأتين عليها زمان تخفق أبوابها ؛ زمانى خواهد آمد كه درهاى جهنّم گشوده خواهد شد . « 5 »

مرحوم علّامه رحمه الله دو اشكال بر اين سه روايت وارد كرده است :

الف ) اين سه روايت موقوف است ؛ زيرا سند آنهابه صحابى منتهى مىشود و ايشان بارها

( 1 ) . غافر ( 40 ) آيهء 46 ( 2 ) . به نقل از تفسير ملا صدرا ، ج 3 ، ص 362 - 364 ، ابن عربى اين مطلب را در باب 160 فتوحات آورده است ( 3 ) . الميزان ج 11 ص 41 ( 4 ) . الميزان ج 11 ص 41 ( 5 ) . الميزان ج 11 ص 41