مرزبان وحى و خرد ( يادنامه مرحوم علامه سيد محمد حسين طباطبائي قدس سره ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٤٤

انگيزه و علل بحث تشبيه و تنزيه

4 - عمرو بن عبيد از امام باقر پرسيد : مقصود از غضب خداوند در آيهء « وَ مَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى » چيست ؟ امام عليه السلام فرمود :

هُوَ الْعقاب يا عمروُ ، انَّه مَنَ زَعَم انَّ اللَّهَ عزَّوجلَّ قد زالَ مِنْ شَىءٍ الى شىءٍ فَقَدْ وَصَفه صِفة مخلوق ، انّ اللَّه عزّوجلّ لايستفزُّه شىء و لا يُغَيِّره ؛ « 1 »

مقصود از غضب ، عقوبت خداوند است . هر كس گمان كند خدا از حالتى به حالت ديگر منتقل مىشود ، او را به صفت مخلوق توصيف كرده است . چيزى خداوند را تغيير نمىدهد .

5 - هشام بن حكم مىگويد : فردى از امام صادق پرسيد : آيا خداى متعال هم داراى صفت رضا و غضب مىباشد ؟ امام فرمود : « آرى ، ولى نه مانند آنچه در انسان‌ها يافت مىشود » . « 2 » در روايت ديگر ، در پاسخِ فردى كه همين سؤال را نمود ، امام همان پاسخ را فرمود و افزود : « غضب الهى ، عذاب او ، و رضاى الهى ، پاداش اوست » . « 3 »

6 - محمد بن مسلم از امام محمد باقر عليه السلام دربارهء آيهء « يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ » سؤال كرد . امام فرمود : كلمهء « يَدْ » در لغت عرب به معناى قُدرت و نِعمت به كار مىرود ، چنان كه در قرآن آمده است « وَ اذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ » « 4 » و نيز فرمود « وَ السَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ » ؛ « 5 » يعنى با قوه و قدرت ، و نيز فرمود « وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ » ؛ « 6 » يعنى آنان را تقويت نمود ، و نيز هرگاه گفته شود : لِفُلانٍ عِنْدى ايادىٍ كثيرة ، مقصود عطايا و احسان است . « 7 »

باتوجه به احاديث ياد شده و نظاير آنها روشن مىشود آيات مربوط به صفات الهى ، به‌ويژه صفات خبريّه ، مورد توجه مسلمانان بوده ، برداشت‌هاى مختلف آنان ، موجب پيدايش آراى كلامى شده است . گروهى راه تشبيه را پيش گرفتند ، و گروهى به انگيزهء تنزيه ، به تعطيل و نفى صفات گراييدند ، و در اين ميان اصحاب ائمه با الهام از روشنگرىهاى آنان ، از خطر تشبيه و تعطيل در امام ماندند و راه وسط را پيش گرفتند .

امام كاظم در مورد علت گرايش برخى از مسلمانان به تشبيه فرمود :

( 1 ) . همان ، باب 26 ، روايات : 1 و 3 و 4 ( 2 ) و . همان ( 3 ) و . همان ( 4 ) . ص ( 38 ) آيه 17 ( 5 ) . ذاريات ( 51 ) آيه 47 ( 6 ) . مجادله ( 58 ) آيه 22 ( 7 ) . بحار الانوار ، ج 4 ، باب 1 و 2