مرزبان وحى و خرد ( يادنامه مرحوم علامه سيد محمد حسين طباطبائي قدس سره ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٤٣

انگيزه و علل بحث تشبيه و تنزيه

ائمهء معصوم شده است . اين پرسش‌ها كه غالباً از طرف مسلمانان و احياناً از جانب مخالفان مطرح شده ، به خوبى بيانگر اين است كه زمينهء اصلى بحث تشبيه و تنزيه ، آيات قرآنى بوده است . اينك نمونه‌هايى از اين پرسش‌ها :

1 - ثابت بن دينار مىگويد : از امام زين العابدين پرسيدم : آيا خداوند به مكان توصيف مىشود ؟ امام فرمود : « تعالى اللَّه عن ذلك » . گفتم : پس چرا پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را به آسمان سير داد ؟ فرمود : « تا ملكوت آسمان و عجائب خلقت را به او بنمايد » . گفتم پس معناى اين آيه چيست : ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى « 1 » ؟ امام فرمود :

پيامبر به حجاب‌هاى نور نزديك شد و ملكوت آسمان‌ها را ديد آن‌گاه به جانب پايين و ملكوت زمين نظر كرد و به نظرش آمد به قدرى به آن نزديك است كه به اندازهء دو قوس يا كمتر با آن فاصله دارد . « 2 »

2 - ابن اذَينِه از امام صادق عليه السلام دربارهء آيهء « ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ ما كانُوا » « 3 » سؤال كرد . امام نخست بى مانندى خداوند را با قرائت آيات محكم يادآور شد ، آن‌گاه مفاد آيهء فوق را احاطهء علمى خداوند بر همهء آفريده‌ها دانست . « 4 »

3 - ابوجعفر احول از امام صادق دربارهء آيهء « هُوَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ وَ فِي الْأَرْضِ » « 5 » سؤال كرد .

امام فرمود : « همين‌گونه است . او در هر مكانى هست » . ابوجعفر پرسيد : به ذاتش ؟ امام فرمود :

وَيْحك انَّ الاماكِن اقدار ، فاذا قُلتَ فى مَكانِ كَذا بِذاته لَزِمَكَ ان تُقول فى أقدارِ و غير ذلك ، و لكن هو بائن من خلقه ، مُحيطٌ بِما خَلق علماً وقدرةً و احاطةً و سلطاناً ؛ « 6 »

واى بر تو ! مكان‌ها اندازه‌هاى خاصى دارند . هرگاه خداوند به لحاظ ذات و هستى خود ، در مكان‌ها باشد ، محدود به آن اندازه‌ها خواهد بود ، در حالى كه خداوند ، از ويژگىهاى مخلوق جدا و منزه است و بر مخلوقات خود احاطهء علمى و توانمندى دارد .

( 1 ) . نجم ( 53 ) آيه 8 - 9 ( 2 ) . بحار الانوار ، ج 3 ، ص 314 ( 3 ) . مجادله ( 58 ) آيه 7 ( 4 ) . توحيد ، باب القدرة ، روايت 13 ( 5 ) . انعام ( 6 ) آيه 3 ( 6 ) . توحيد ، باب القدره ، روايت 15