مرزبان وحى و خرد ( يادنامه مرحوم علامه سيد محمد حسين طباطبائي قدس سره ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٨١
2 . قضاى تكوينى غيرحتمى
تغيير يابد و بدا در آن رخ دهد .
قرآن در اين باره مىفرمايد :
يَمْحُوا اللَّهُ ما يشاءُ و يُثبِتُ وَ عِنْدَهُ امُّ الْكِتابِ . « 1 »
امام صادق عليه السلام ذيل اين آيه فرمود :
همين كه شب قدر فرا مىرسد ، فرشتگان و كاتبان اعمال بندگان ، به آسمان دنيا فرود مىآيند و آنچه از قضا و قدر الهى را كه در آن سال بايد رخ دهد مىنگارند . اگر خداوند اراده كند چيزى را تقديم يا تأخير دارد و يا از آن بكاهد ، به فرشته مأمور دستور مىدهد آن را محو كند آن‌گاه هر چه را كه بخواهد ، ثبت مىفرمايد . « 2 »
علّامه پس از بحث مفصل ذيل آيهء مذكور مىفرمايد :
از آيهء شريفه چند نكته روشن مىگردد :
اوّل اين‌كه حكم محو و اثبات ، حكمى است عمومى كه تمامى حوادثى كه به حدود زمان و اجَل محدود مىشود و به عبارت ديگر ، تمامى موجوداتى كه در آسمان‌ها و زمين و ما بين آن‌دو است ، دستخوش آن مىگردند . . . نكتهء دوم اين‌كه : خداى سبحان در هر چيزى قضا و قدرى ثابت دارد كه قابل تغيير نيست . . . و نكتهء سوم اين‌كه : قضا بر دو قسم است : يكى قابل تغيير و يكى غير قابل تغيير . « 3 »
همچنين گفته‌اند :
وجود پديده‌ها مسبوق به دو مرتبه است ؛ مرتبه‌اى كه تخلّف‌بردار نيست و قابل تغيير نمىباشد ، و اين مرتبه را قضاى حتمى مىناميم . و مرتبه‌اى كه قابل تخلّف و تغيير است ، مانند مرتبهء مقتضيات و علت‌هاى ناقصه و استعدادها ، و اين مرتبه را قَدَر مىناميم كه قابل محو و اثبات - كه همان بداست - مىباشد . « 4 »
در قضاهاى غير حتمى - كه وقوع بدا در آن امكان‌پذير است - خداوند از همان آغاز ، حصول برخى امور را به صدور بعضى از اعمال ، مشروط كرده است . بنابراين ، وقتى امر واقع
( 1 ) . رعد ( 13 ) آيهء 39 ( 2 ) . بحار الانوار ، ج 4 ، ص 99 ؛ الميزان ، ج 11 ، ص 521 ( 3 ) . الميزان ، ج 11 ، ص 516 - 518 ( 4 ) . رسائل توحيدى ، ص 91