مرزبان وحى و خرد ( يادنامه مرحوم علامه سيد محمد حسين طباطبائي قدس سره ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٣١
چگونگى تحقق علم حصولى
ملاك يا نحوهء تحقق علم حضورى
ملاك يا نحوهء تحقق علم حضورى
علم حضورى عالم به معلوم هنگامى حاصل تواند شد كه پاى وجود جمعى در كار باشد ؛ يعنى بين عالم و معلوم فواصل زمانى و مكانى در كار نبوده و اتصال وجودى حاكم باشد و واقعيت معلوم از عالم پنهان نباشد . حال يا واقعيت عالم و معلوم وحدت حقيقى دارند ، مانند علم حضورى نفس به خود و يا معلوم ، فرع و وابستهء وجودى عالم باشد ، مانند علم حضورى نفس به صور علمى خود . « 1 »
چگونگى تحقق علم حصولى
چگونگى تحقق علم حصولى
در باب چگونگى تحقق علم حصولى ، دو ديدگاه را مىتوان در آثار علّامه يافت :
الف ) در ديدگاه اول نظر بر اين است كه محسوسات نخست با بدن متصل مىشوند و از آن‌جا كه نفس نيز با بدن اتحاد و اتصال دارد ، پس نفس نيز با آنها متحد مىگردد و آنها را با علم حضورى مىيابد . پس از اين قوهء خاصى به نام « خيال » اين يافت حضورى به محسوسات را تبديل به علم حصولى و تصويرى مىكند و آن‌گاه به حافظه مىدهد . پس از اين مرحله ؛ يعنى تشكيل صور حسى و خيالى ، ذهن با عمليات ويژه‌اى مانند مقايسه ، تجريد و . . .
صورت‌هاى كلى و عقلى را نيز مىسازد . « 2 »
ب ) در ديدگاه دوم فعاليت بدن در تماس با اشيا و محسوسات زمينه ساز و معدِّ نفس براى درك حضورى ضعيف نسبت به عالم مثال و عالم عقل است . پس از اين ، نفس اين يافت حضورى خود را از روى اضطرار و ناچارى ( براى فعاليت‌هاى نظرى و عملى ) تبديل به علم حصولى مىكند و در قالب آگاهىهاى حسى ، خيالى و عقلى در مىآورد . « 3 »
به‌طور كلى علّامه فرايند كلى ادراك حصولى را در سه مرحلهء كلى مىداند :
1 ) وجود يك سلسله از عوامل خارجى .
2 ) انجام يافتن فعاليت‌هاى خاص عصبى و غيره در بدن .
( 1 ) . اصول فلسفه و روش رئاليسم ، ص 195 - 196 ، 198 ( 2 ) . همان ، ص 199 - 201 . و مجموعه رسائل ، ص 278 - 279 ( 3 ) . نهايةالحكمه ، ص 239