شرح چهل حديث ( اربعين حديث ) ( فارسى ) — الصفحة ٦٢٣

فصل در بيان مراد از اعرفوا اللّه باللّه

فصل در بيان مراد از اعرفوا اللّه باللّه

فصل در بيان مراد از اعرفوا اللّه باللّه

بدان كه در شرح اين حديث شريف و معنى اعرفوا اللّه باللّه علماى اعلام ، رضوان اللّه عليهم ، هر يك به مناسبت مسلك علمى خود يا مشرب حكمى خويش بياناتى نمودند ، و ما به طريق تلخيص بعضى از آنها را براى تبرك به كلام بزرگان ذكر مىكنيم :

اول ، آن است كه جناب ثقة الاسلام ، كلينى ، رضوان اللّه عليه ، فرمودند . و ملخّص آن اين است كه خداى تعالى ابدان و ارواح و انوار را خلق فرموده : و خود متفرد در خلق آنهاست ، كسى را شركت در آن نيست ، و شبيه به هيچيك از آنها نيست . پس ، هر كس حق را تشبيه كند به يكى از اين‌ها ، خدا را به خدا نشناخته ، و اگر تنزيه كند حق را از شباهت آنها ، حق را به حق شناخته . - انتهى . « 1 » و غريب آن است كه حضرت صدر المتألهين ، قدّس سرّه ، اين كلام را از تتمه حديث دانسته و توجيهات طولانى از آن فرموده مطابق مسلك خود . « 2 » دوم ، آنست كه شيخ صدوق ، رضوان اللّه عليه ، فرموده . و حاصل آن چنان است كه معنى معرفت ما خدا را به خدا ، آن است كه اگر ما حق را به عقول خود بشناسيم ، حق تعالى واهب آنهاست ، و اگر به انبيا و حجج ، عليهم السلام ، بشناسيم ، حق آنها را بعث فرموده و حجت قرار داده ، و اگر به نفوس خود بشناسيم ، خداوند خالق آنهاست . « 3 » سوم ، آن است كه جناب صدر المتألهين اشاره به آن فرمودند . و آن آن است كه طريق معرفت حق تعالى دو نحوه است : يكى به مشاهده و صريح عرفان است ، و دوم طريق تنزيه و تقديس است . و چون طريقهء اول ممكن نيست ، مگر براى انبيا و كمّل ، از اين جهت طريق دوم را در حديث فرمودند . - انتهى « 4 » . و اين تفسير ايشان مبنى بر آن است كه كلام شيخ كلينى را جزو حديث شريف و تفسير حضرت صادق ، عليه السلام ، از كلام حضرت امير المؤمنين ، عليه السلام ، دانسته‌اند .

چهارم ، آن است كه جناب محقق فيض ، عليه الرحمة ، تفسير فرمودند . و حاصل آن اين است كه از براى هر موجودى ماهيتى و وجودى [ است ] ، و ماهيت اشياء عبارت از تعينات نفسيه و وجههء ذاتيهء آنهاست ، و وجود آنها عبارت از جهت يلى الرّبّى است كه به آن قوام ذات و ظهور آثار و حول و قوّهء اشياست . پس ، اگر

( 1 ) اصول كافى ، ج 1 ، ص 85 ، « كتاب التوحيد » ، « باب أنه لا يعرف به » ، ذيل حديث 1 . ( 2 ) شرح اصول كافى ، ص 233 - 234 . ( 3 ) توحيد ، ص 290 . باب 41 . ( 4 ) شرح اصول كافى ، ص 233 - 234 .