شرح چهل حديث ( اربعين حديث ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٥٥
فصل در بيان آنكه اسارت شهوت منشأ همهء اسارت‌هاست
فصل در بيان آنكه اسارت شهوت منشأ همهء اسارت‌هاست
فصل در بيان آنكه اسارت شهوت منشأ همهء اسارت‌هاست
بدان كه انسان اگر مقهور در تحت سلطهء شهوت و هواهاى نفسانيه گرديد ، رقيت و عبوديت و ذلت در او به قدر مقهوريتش در تحت سلطهء آنها زياد شود . و معنى عبوديت از كسى ، خضوع تامّ و اطاعت از اوست . و انسان مطيع شهوات و مقهور نفس امّاره بنده فرمانبر آنهاست ، و هر چه آنها امر كنند ، با كمال خضوع اطاعت كند . و در پيشگاه آنها عبد خاضع و بندهء مطيع گردد تا كار به جايى رسد كه اطاعت آنها را مقدم دارد بر اطاعت خالق سموات و ارض ، و بندگى آنها را برگزيند بر بندگى مالك الملوك حقيقى . و در اين حال عزت و حريت و آزاد مردى از قلبش [ رخت ] بندد ، و غبار ذلت و فقر و عبوديت بر چهرهء قلبش بنشيند ، و خاضع اهل دنيا گردد و قلبش در پيش اهل دنيا و صاحبان حشمت سجده كند و از براى به دست آوردن مشتهيات نفسانيهء خود ، از همنوع خود ذلتها و منّتها كشد و خواريها در راه تعمير بطن و فرج برد ، و تا اسير بند شهوت و نفس است ، از هيچگونه خلاف شرف و فتوت و حريتى مضايقه نكند ، و سر به زير بار اطاعت هر كس و ناكس درآورد ، و از هر ناچيز منت كشد به مجرد احتمال حصول مطلوب پيش او ، گر چه آن شخص از ساير خلق بى ارزشتر و پست‌تر باشد و احتمال موهوم باشد . و گويند « وهم » در باب طمع حجت است . آنهايى كه بندهء دنيا و شهوت خويش‌اند و طوق بندگى هواى نفس را در گردن نهادند ، بندگى از هر كسى كه دنيا را پيش او سراغ دارند ، يا احتمال مىدهند ، مىكنند و خاضع او مىشوند . و اگر در ظاهر زبان منيّت و عفت نفس گشايند ، تدليس محض است ، و اعمال آنها و اقوال آنها اين كلام را تكذيب كنند . و اين اسارت و رقيت از امورى است كه انسان را هميشه در زحمت و ذلت و رنج و تعب دارد . و انسان با شرف و عزت نفس بايد با هر وسيله و جديت خود را از آن پاك و پاكيزه كند . و پاك شدن از اين كثافت و رهايى از اين قيد خوارى و مذلت به معالجهء اساس نفس است ، و آن با علم و عمل نافع صورت گيرد .
اما عمل ، پس آن به ارتياضات شرعيه و مخالفت نفس است . در مدتى آن را از محبت مفرط به دنيا و تبعيت شهوات و هواهاى نفسانيه منصرف كند تا آنكه نفس عادت به خيرات و كمالات كند .