شرح حديث جنود عقل و جهل ( موسوعة الإمام الخميني 49 ) ( فارسى ) — الصفحة ٦٤

مقالهء پنجم در شرح اجمالى از بعض الفاظ حديث شريف تا آن‌جا كه مقصود اصلى ما است از شرح قوله عليه السلام : « اعْرِفُوا الْعَقْلَ وَجُنْدَهُ ، وَالْجَهْلَ وَجُنْدَهُ تَهْتَدُوا »

مقدار قدم آنها در علم و طهارت ، حظّ وافرى است و لهذا ، از ابن‌عباس - رضى اللَّه عنه - منقول است كه : « من از راسخين در علم هستم » « 1 » .

نكتةٌ : تحديد جنود عقل و جهل را به اين عدد خاصّ ، از قبيل تحديد به كلّيات و مهمّات است ، نه آن‌كه جنود آنها به طريق بسط و تفصيل ، عبارت از همين هفتاد و پنج جند باشد و لهذا ، در مقام تفصيل و تعديد ، بيشتر از هفتاد و پنج تعديد شده است ؛ گرچه مىتوان بعض از جنود را به بعض ديگر برگرداند تا عدد به هفتاد و پنج برگردد ، ولى از ملاحظهء آنچه گفته شد ، محتاج به اين تكلّف و زحمت نيست ؛ مثلًا خير ، كه وزير عقل است ، و شرّ ، كه وزير جهل است ، از امّهات فضايل و رذايل هستند كه جميع آنها برگشت به اين دو كنند ، مع ذلك در حديث شريف ، از جنود شمرده شده در مقابل ساير جنود ، و همين‌طور عدل و جور را ، كه از جنود شمرده‌اند ، از امّهات هستند كه بسيارى از جنود در تحت آن دو ملكه هستند ، و بسيارى از جنود نيز شمرده نشده .

و نكتهء اصلىِ آن ، آن است كه لسان انبياء و اولياء ، بلكه لسان قرآن شريف نيز ، چون ساير مصنّفان و مؤلّفان نيست كه در صدد فحص و تفتيش و بحث و جدال در اطراف مفهومات كليه و در مقام تشقيقات و حصر و تعديد باشند كه خود اين امور از حجب غليظهء سير إلَى اللَّه است و « باز دارد پياده را ز سبيل » « 2 » .

لهذا ، قرآن شريف با آن‌كه جامع همهء معارف و حقايق اسماء و صفات است

( 1 ) - مجمع البيان ، ج 2 ، ص 701 . ( 2 ) - تمام بيت اين است : « خواب نوشينِ بامداد رحيل * باز دارد پياده را ز سَبيل » ( كليات سعدى ، ص 5 ، ديباچه گلستان )