اصول فلسفه رئاليسم ( فارسى ) — الصفحة ٣٩

برمىگرديم به آغاز سخن

نمىنموديم ، و پيوسته . . . با اين كه انديشهء خالى در دست خودمان و اثر خودمان مىباشد و همه‌وقت مىتوانيم به دلخواه خودمان انديشه‌هايى بكنيم .

شبهه 3

شبهه 3

اگر كاشفيت علم و فكر از خارج يك صفت واقعى بود و تنها انديشه و پندار نبود هيچ گاه تخلف نمىكرد و ما به اين همه افكار پر از تناقض و معلومات پر از خطا گرفتار نمىشديم ، زيرا تحقق خطا و غلط در واقعيت خارج از ما ، قابل تصور نيست ، چنان كه وجود ما و فكر ما هيچ گاه نمىتواند غلط بوده باشد ، پس به جز ما و افكار ما چيزى را نمىتوان اثبات كرد و كاشفيت علم از خارج ، پندارى بيش نيست .

پاسخ

پاسخ

اين شبهه نمىتواند غرض ايده‌آليست‌ها را تأمين نموده سفسطه را نتيجه بدهد ، تنها كارى كه اين شبهه مىتواند انجام بدهد اين است كه يك پرسش را پيش مىآورد :

در صورتى كه علم و ادراك ذاتاً خاصه كاشفيت داشته و نشان دهنده مىباشد بايد هيچ‌گاه خطا نكرده و پيوسته خارج از خود را نشان دهد پس اين‌همه خطاها از كجاست ؟ و آيا خطاها مطلقند يا نسبى ؟ ما پاسخ اين پرسش را در يك مقاله جداگانه ( مقاله چهارم ) خواهيم داد .

برمىگرديم به آغاز سخن

برمىگرديم به آغاز سخن

چنان كه در آغاز سخن بيان نموديم سخنان سوفسطى اگرچه به شكل انكار واقعيت چيده شده است ولى حقيقتاً براى انكار وجود علم « ادراك جازم مطابق با واقع » سوق داده شده ، چه اگر انكار واقعيت را با تسليم وجود علم فرض كنيم « مىدانيم چيزى نيست » نتيجه‌اش اثبات علم به عدم واقعيت خواهد بود و اين خود