اصول فلسفه رئاليسم ( فارسى ) — الصفحة ١٥٨

ارتباط اعتباريات با حقايق مترتبه به آنها يا كيفيت ارتباط علوم مجعول انسان با خواص واقعى آن

مزاجى يا خارجى سيراب شدن را فعلًا لازم نبيند يا همه آنها را داشته ولى به‌واسطه نبودن آب مثلًا نسبت وجوب را ميان خود و فعل خود - حركت مخصوص برقرار نكند حركت و فعاليت به وجود نخواهد آمد .

و از اين جا روشن خواهد بود كه انسان پس از ادراك وجوب فعل در انجام دادن حركت و فعاليت خود هيچ گونه توقف نخواهد داشت چنان كه در مواردى كه ملكه كارى را داشته باشيم مانند ملكه تكلم هيچ‌گونه نيازى به فكر نداريم و خاصه در چيدن حروف پس از آغاز تكلم و همچنين در جاهايى كه مربوط به مورد فعل به‌واسطه عوارض محلّى مخصوص ، جز يك فكر در متخيله پيدا نشود مانند كسى كه نورزيده بالاى پايه پنجاه مترى يا مناره بسيار بلند ، خود را ببيند ، بديهى است كه از هول جان ، فكرى به جز تخيل افتادن نخواهد داشت و در نتيجه سقوط خواهد كرد و يا مانند كسى كه دفعتاً « شير » شرزه‌اى را در برابر خود ببيند ، اگر فكر فرار كردن به مغزش بيفتد ناچار بىتوقف فرار خواهد كرد و اگر تصور مهابت شير ، دلش را فراگيرد زمين‌گير شده و فرار بلكه پاى فرار را فراموش خواهد نمود و اگر فكر مقصد شير و تعرض و عدم تعرض آن دهشت زده‌اش كند ، مسخر وى گرديده و به اصطلاح « مستسبع » شده و به دنبال شير خواهد افتاد ! اين گونه حركات عموماً افعال اختيارى و ارادى هستند كه در مورد آنها يك فكر بيشتر در برابر چشم قوه فعاله نيست و در نتيجه نسبت وجوب جاىگير شده و انسان از روى اختيار و اراده انجام مىدهد .

و گاهى كه انسان در انجام دادن فعل ارادى خود به فكر و تروى محتاج است چنان كه اغلب كارهاى ما همين رنگ را دارد . در حقيقت در ميان عنوان‌هاى گوناگونى كه قابل انطباق به فعل مىباشند يك عنوانى مىجويد كه با انطباق آن فعل نسبت وجوب مطلق ( بىتقييد ) را پيدا كند و اين سخن با رجوع به گفت و گويى كه سابقاً در مبحث اعتبار وجوب كرديم ، بيشتر روشن مىشود .

و همچنين در مواردى كه با نظر بدوى فاعل اختيارى را مجبور مىناميم ، مانند :