مقالات كنگره محقق اردبيلى ( مقالات ) ( عربى - فارسى ) — الصفحة ٣١١

مقدمه

اينجا است كه كار مفسر وفقيه دشوار مىشود ولازم است با دقت ورعايت قواعد ، خصوصيات مسأله را مورد بحث وبررسى قرار دهد ، به ويژه آنكه بسيارى از اين احكام با تعبيرهاى امر وكلمهء واجب نيامده است تا حكم مسأله به طور قطع روشن شود . در زمينهء محرّمات نيز همينطور است كه صراحتا با كلمهء نهى وتحريم نيامده است . گاهى با تعبير « كتب » ( بقره / 183 ) وگاهى با تعبير « كتابا » ( نساء / 103 ) و « فرضنا » ( احزاب / 50 ) و « خير » ( بقره / 220 ) ومانند اين تعبيرات آمده است . نمونه ديگر از اين تعبيرها ، در جمله‌هاى تشويق‌آميز وتهديدآور ملاحظه مىشود كه مسلما از قالب امر ونهى خارج است ومجتهد بايد براساس قواعد آنها را استخراج كند وتمايز آنها را از ديگر جمله‌هاى مشابه معين كند . مثلا اين آيات را ملاحظه كنيد : « قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ » ( مؤمنون / 1 ) ، « إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً » ( نساء / 103 ) « وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ » ( توبه / 34 ) « لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا » ( نساء / 141 ) « أَ لا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ » ( توبه / 13 ) كه به صورت تشويقى وانذارى ، خبري ، پرسشى ، مطرح شده است وهمه آنها دلالت بر امر ونهى دارد .

پس از اين مقدمه به سراغ موضوع اصلى يعنى مقايسه ميان تفسير زبدة البيان با تفاسير فقهى أهل سنت مىرويم . پيش از وارد شدن در بحث ، اشاره‌اى خواهيم داشت به سير تطور ونگارش آيات الاحكام ونگرشى اجمالي به زبدة البيان .

زبدة البيان ، اثر دانشمند بزرگ وفرزانه ملا أحمد بن محمد مشهور به مقدس اردبيلى ( م 993 ) است . كه بيش از 400 آية را تفسير كرده است . ظاهرا ايشان پس از تأليف مهم فقهى خود يعنى مجمع البرهان اين كتاب را به نگارش درآورده است . « 1 » چون تأليف « مجمع » در تاريخ 977 بوده و « زبده » در أواخر حيات نگارش يافته است .

( 1 ) . خاتون‌آبادى ، وقايع السنين والأعوام 494 / ، تهران ، چاپ اسلاميه .