شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — الصفحة ٢٤٩
تشكيك خاصى
بايد گفت كه تشكيك ملاصدرا تفاوت در حقيقت واحده است ولى در عامى تفاوت تشكيكى در مطلق خارج محمول من صميمه است كه بر آن حمل مىشود و محمولات حقائق متبائنهاند ولى در نزد آخوند ، محمولات حقيقت واحدهاند و تفاوتشان به كمال و نقص است ، و مخفى نماند كه تشكيك عامى در حقيقت برگشت به تواطؤ مىكند . « 1 »
حضرت استاد پس از نقل فرمايش حاجى سبزوارى در فرق بين اين دو نحوه تشكيك ، فرق بين تشكيك ملاصدرا و تشكيك عرفاء شامخين را مطرح مىكنند و مىفرمايند : در فرق بين تشكيك ملاصدرا و تشكيك عند العرفاء الشامخين بايد گفته شود : تشكيك در صحف عرفانى با تشكيك به اصطلاح مشّاء بلكه با تشكيك به نظر صاحب اسفار فقط اشتراك لفظى دارد زيرا تشكيك در مشهد شهود عارف و مرآى فؤاد او معنى سعه و ضيق مجالى و مظاهر حقيقت واحده است ؛ يعنى تشكيك در ظهورات است ، نه در حقيقت وجود ولى به نظر آخوند به معنى اختلاف در مراتب به شدت و ضعف و كمال و نقص و تقدم و تأخر و اوليت و ثانويت و اولويت و عدم آن در وجود است . خلاصه اينكه رأى مشّاء تشكيك در حقائق متبائنه موجودات است و به نظر صاحب اسفار در حقيقت واحدهء ذات مراتب ، و در مشهد عارف در حقيقت واحده شخصيه ذات مظاهر ، كه آن دو را فائل و آفل ميداند ( هر سه فريق وجود را اصل مىداند ) و به آخوند گويد كه در امر واحد يعنى در وجود حق ، سنوح اختلاف مراتب را چه معنى است ؟ به خلاف اختلاف در مظاهر فافهم ! « 2 »
( 1 ) . مآثر آثار ، مؤثر 21 . ( 2 ) . مآثر آثار ، مؤثر 21 .