شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — الصفحة ١٦٨
تخليه ماهيت از وجود در مقام ذهن
مطالب را آنگونه كه بايد ، قبول كنيم تا اينكه به كتابهايى مثل اسفار و فصوص و شرح قيصرى رسيديم و آرميديم و هميشه با خود افسوس مىخورديم كه اى كاش اين بزرگانى كه اينقدر براى ما زحمت كشيدند و جان به لب آوردند ، در همين كتابهاى اوليه ، با حاشيه و تعليقاتى ما را به آن مطالب عميق و سنگين سوق مىدادند و همين اندازه حرف را تمام نمىكردند و بالأخره چندين سال طول كشيد تا آرام شديم .
تخليه ماهيت از وجود در مقام ذهن
تخليه ماهيت از وجود در مقام ذهن
تصور ماهيت من حيث هى هى بدون در نظر گرفتن وجود يا عدم آن در مقام خارجيت مطلقه ، با يك تعمّل عقلى صورت مىگيرد . تعمّل از باب تفعّل به معناى عمل كردن با مشقت و سختى است . و آن بدين جهت است كه عقل خود ماهيت را من حيث هى هى ، بدون هيچ قيدى تصور كند و از آنجا كه عقل خود موجود است قهرا بايد اين تصور هم در دامنه وجود تكون يابد ، چراكه عقل معدوم هرگز قابليت تصور اشياء را ندارد . چون چنين است پس تخليه ماهيت از وجود در مقام ذهن كار بسيار سخت و دشوارى خواهد بود ، تا جائى كه بزرگان فرموده‌اند : تخليهء ماهيت از وجود ولو در مقام ذات ، عين تحليهء ماهيت به وجود است ، زيرا اصلا نمىتوان ماهيت را از وجود جدا كرد ، چه در مقام ذهن و چه در مقام خارج ، چراكه گفتيم سلطان اصالت از آن وجود است و لذا نمىتوان وجود را ولو در جزئى از نظام كشورش خالى از سلطنت و حكومت كرد . حتى قبل از اينكه حملى صورت بگيرد و قبل از اينكه ماهيتى به عنوان موضوع قضيه قرار گرفته و حكمى بر آن بار شود ، در مقام تصور اوليهء ماهيت هم نمىتوان آن را عارى از وجود تصور كرد و اگر مىگوييم عقل قابليت آن را دارد كه ماهيت را من