شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — الصفحة ١٠٤

برهان لمّ و برهان انّ

نتيجه پنجم قرار داده‌اند كه اين نتيجهء پنجم نظريهء مخصوص جناب علامه قدّس سرّه است . قبل از بيان آن ابتدا مقدمه‌اى را در تعريف و توضيح برهان لمّ و برهان انّ تقديمتان مىكنيم .

در كتب منطقى فرموده‌اند : برهان لمّ برهانى است كه در آن از علّت به معلول مىرسيم ، مثل اينكه مىگوييم :

حرارت اين آهن بالا رفته است .

و هر آهنى كه حرارتش بالا رود منبسط مىشود .

پس اين آهن منبسط شده است .

در اين قضيه از ارتفاع حرارت آهن كه علت است پى به انبساط آهن كه معلول است ، مىبريم .

اما برهان ان برهانى است كه در آن از معلول پى به علّت مىبريم . مثل اينكه مىگوييم :

اين آهن منبسط شده است .

و هر آهنى كه منبسط شود حرارتش بالا رفته است .

پس حرارت اين آهن بالا رفته است .

در اين قضيه از انبساط آهن كه معلول است ، پى به ارتفاع حرارت آهن كه علت است ، مىبريم .

حضرت استاد در كتاب شريف هزار و يك نكته ، نكتهء 644 مىفرمايند :

برهان لمّ دلالت بر لمّيت و علّيت حكم در ذهن و خارج هر دو مىكند كه از علت به معلول پى بردن است و برهان ان فقط دلالت بر انيت و تحقق حكم در ذهن مىكند . مثلا در مثال معروف زيد متعفن الاخلاط است و هر متعفن الاخلاط محموم است ، پس زيد محموم است . تعفن اخلاط مطلقا و واقعا چه