منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — الصفحة ٦٢٢
تقسيم برهان از جهت اطلاق و مقيد بودن نتيجه
است : مقدمات برهان بايستى ضروريه باشد ، اما ضرورت قضيه منافاتى با ممكنه بودن آن ندارد .
( 978 ) مصنف كتاب ما در تعليقات خود بر شرح حكمت الاشراق به كسانى حق داده است كه گفتهاند مبادى برهان بايستى ضروريه باشد ، زيرا چنان كه شيخ اشراق گفته است يقين هيچگاه به غير ضرورت تعلق نمييابد ، و در همهء علوم جز قضاياى ضروريه هيچ قضيهاى مورد استعمال نيست و امكان در قضاياى ممكنه جزء محمول است و ثبوت محمول ممكن براى موضوع خود ضرورى مىباشد .
تقسيم برهان از جهت اطلاق و مقيد بودن نتيجه
تقسيم برهان از جهت اطلاق و مقيد بودن نتيجه
( 979 ) معلوم شد كه مادّهء قياس بايستى يقينى باشد ، و سابقا بيان شد كه يقينيات دو قسم هستند : يقينيات ضرورى و يقينيات اكتسابى ، يقينيات ضرورى اوليات و فطريات و مشاهدات و تجربيات و حدسيات و متواترات ميباشند .
( 980 ) يقينيات غيرضرورى از يقينيات ضرورى كسب شدهاند ، و يقينيات رويهم هفت قسم ميباشند كه برهان از آنها تاليف مىشود ، ليكن همهء اين اقسام از جهت اعتبار يكسان نيستند و نتايج حاصله از بعضى مطلق و در بعضى مقيد است .
( 981 ) برهان مطلق كه نتيجهاش نيز مطلق است ، برهانى است كه از اوليات يا فطريات و يا يقينياتى كه از ايندو كسب شدهاند